به گزارش نبض وطن، مهدی جمالینژاد روز دوشنبه در نشست انجمن میراث فرهنگی استان اصفهان در هتل آسمان با ابراز نگرانی شدید از وضعیت فعلی آثار تاریخی، اظهار داشت: با صراحت میگویم، اصفهان اکنون در یکی از سختترین و بدترین دورههای تاریخی خود از منظر مدیریت میراث فرهنگی قرار دارد، ما با بحرانی روبرو هستیم که فراتر از توان تکتک دستگاههاست و تنها راه عبور از آن، همگرایی و همافزایی واقعی تمام مسوولان است.
هشدار درباره وضعیت زیرساختی و لزوم جذب منابع
استاندار اصفهان با اشاره به آسیبپذیری شدید آثار تاریخی، از جمله اماکن نمادینی نظیر مسجد جامع عتیق، مسجد جامع عباسی و سایر بناهای تاریخی اصفهان افزود: زیرساختهای بسیاری از مجموعههای میراثی آسیب دیده است. ما با وضعیتی روبرو هستیم که اگر همافزایی ایجاد نشود، ممکن است با تخریبهای گستردهای مواجه شویم.
جمالی نژاد بیان کرد: برخلاف تصور برخی، مشکل ما تنها کمبود بودجه نیست؛ ما در کشوری هستیم که منابع مالی زیادی وجود دارد، اما مشکل در توانایی جذب و نحوه استفاده درست از این منابع نهفته است.
وی با تأکید بر اینکه نباید به دنبال توجیه یا بازگویی مشکلات گذشته بود، گفت: ما نباید درگیر بحثهای سیساله و توجیه عملکردها شویم؛ بلکه باید در این شرایط سخت، از فرصت موجود برای ایجاد تغییرات ساختاری استفاده کنیم. من آمادهام تا از ظرفیتهای ویژه خود برای حمایت مالی و اجرایی از میراث فرهنگی به کار بگیرم، اما این یک حرکت انفرادی نیست و همه دستگاهها، از جمله شهرداری و نهادهای نظارتی، باید سهم خود را ایفا کنند.
حفاظت از آثار تاریخی نیازمند مردمیسازی است
دبیر انجمنهای میراث فرهنگی کشور نیز در این نشست گفت: حفاظت از آثار تاریخی بیش از هر زمانی نیازمند مردمیسازی و دخیل کردن مردم به عنوان یکی از مدخلان اصلی در فرآیند حفاظت است.
ایمان دهاقین با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه از مدیریت دولتی به مشارکت مردمی، میراث فرهنگی را فراتر از بناهای تاریخی، به معنای الگوی آزموده شده زیست و سنت معرفی کرد که میتواند نقشه راه توسعه شهری و استان اصفهان باشد.
وی اظهار داشت: میراث فرهنگی تنها شامل بناهای تاریخی مانند عالیقاپو نیست، بلکه تجلی عمیقتر سنت است؛ سنتی که در آن پیشینیان ما با آزمون و خطا، الگویی برای توسعه و همزیستی با محیط زیست ایجاد کردند که امروزه در میراث فرهنگی ما متجلی شده است.
دبیر انجمنهای میراث فرهنگی کشور با اشاره به توانمندیهای مدیریتی ایرانیان در گذشته، نمونه مدیریت منابع آب را مطرح کرد و گفت: در دوران صفوی، اصفهان با جمعیتی در حدود یک میلیون نفر، با مدیریت هوشمندانه منابع، با چالشهایی نظیر آلودگی، تراکم جمعیت و کمبود آب مواجه نبود و این نشان میدهد که میراث فرهنگی و مدیریت محیط زیست، همواره با هم پیوند داشتهاند.
دهاقین تأکید کرد که میراث فرهنگی ماهیتی فرابخشی دارد و نباید وظیفه حفاظت از آن را تنها بر عهده وزارت میراث فرهنگی دانست.
وی افزود: هر دستگاه دولتی، از جمله آموزش و پرورش و شهرداریها، سهمی در حفاظت از این میراث دارند. برای نمونه، در کشورهای پیشرفته مانند انگلستان، کلاسهای درسی در موزه برگزار میشود تا پیوند فرهنگی نسل جدید با هویت خود تقویت شود.
دبیر انجمنهای میراث فرهنگی کشور در ادامه به ضرورت توسعه شهری مبتنی بر بافت تاریخی اشاره کرد و هشدار داد: ما باید از استعمار معماری و شهرسازی غربگرا که فاقد سنت و فرهنگ ایرانی-اسلامی است، جلوگیری کنیم. شهرداریها باید با استفاده از بافتهای تاریخی به عنوان مبنا، به نیازهای امروزی پاسخ دهند.
وی همچنین مفهوم مهم پدافند غیرعامل فرهنگی را در طرحهای توسعه مطرح کرد و گفت: تجربیات گذشته، تلنگری بود تا در طرحهای توسعه، ملاحظات حفاظتی را لحاظ کنیم. برای مثال، قرارگیری برخی مراکز اداری یا یگانهای نظامی در مجاورت آثار حساس تاریخی میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به ساختارهای میراث فرهنگی وارد کند و ما باید ارتباط میان توسعه و حفاظت را در قالب پدافند غیرعامل فرهنگی درک کنیم.
درآمد پایدار برای حفظ آثار تاریخی یک نیاز مبرم است
همچنین مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان اصفهان با اشاره به چالشهای عظیم مدیریتی در حوزه موقوفات و آثار تاریخی، گفت: ما درآمد پایدار برای حفظ آثار تاریخی و میراث فرهنگی تحت تملک مان نداریم.
محمدرضا ترحمی از نیاز مبرم به تغییر الگوی بهرهبرداری از اماکن مذهبی و تاریخی برای ایجاد «درآمد پایدار» گفت و تأکید کرد: بدون حرکت به سمت اقتصاد میراث و گردشگری، حفظ بناهای نمادینی چون مسجد جامع اصفهان با دشواریهای جدی روبرو خواهد بود.
وی با اشاره به پیوند عمیق تاریخی، مذهبی و معنوی میان اماکن تاریخی و مذهبی در این استان، بر ضرورت شفافسازی وضعیت موقوفات و همکاری میان دستگاهها برای مقابله با عوامل مخرب تأکید کرد.
مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان اصفهان با اشاره به گستردگی و پیچیدگی مدیریت اموال موقوفه در استان اصفهان گفت: ما با ۲۵ هزار مفهوم مختلف موقوفاتی از جمله عام، خاص، منفعتی، انتفاعی، نذر و حبس روبرو هستیم که نیاز به شفافسازی فوری برای جامعه دارند.
ترحمی همچنین مدیریت ۶۷ هزار رقبه موقوفاتی که در سراسر استان پراکنده شده است را از جمله چالشهای بزرگ اوقاف دانست و عنوان کرد: این رقبات ممکن است از یک متر مربع تا هزاران هکتار متغیر باشند که مدیریت آنها دشواریهای اجرایی زیادی را به همراه دارد.
مدیرکل اوقاف اصفهان با اشاره به وضعیت حقوقی برخی از مهمترین اماکن تاریخی استان، از یک چالش بسیار حساس گفت و افزود: با وجود اهمیت استراتژیک، حتی برخی از بخشهای حیاتی مانند میدان نقش جهان هنوز با چالشهای مربوط به سند مالکیت روبرو است و این مساله نیازمند برنامهریزی جدی و هماهنگی با مشاورین عالی برای حلوفصل حقوقی است.
وی همچنین با تأکید بر اینکه بانک اطلاعاتی اماکن موقوفی تکمیل شده است، تصریح کرد: اجرای طرحهای مرمت و بازسازی در بسیاری از آثار تاریخی، به دلیل فرسودگی، امری اضطراری و اساسی است و باید با محوریت مدیرکل میراث فرهنگی و با بهرهگیری از تجارب اساتید برجسته، در قالب حفاظت فیزیکی و حقوقی پیش برود.
ترحمی به عدم کفایت بودجههای دولتی برای حفظ آثار تاریخی اشاره کرد و گفت: ما برای حفظ و نگهداری آثار تاریخی، بودجه دولتی کافی نداریم و در واقع همه از ما طلبکار هستند، راهکار عبور از این بنبست، فعالسازی ظرفیتهای خیرین و هیاتهای امنای متخصص برای تأمین هزینههای نگهداری است.
وی با پیشنهاد تغییر رویکرد در مدیریت اماکن مذهبی و تاریخی افزود: ما باید از الگوی نگهداری محض به سمت الگوی بهرهوری صحیح حرکت کنیم. اگر بتوانیم آثار مذهبی و تاریخی خود را در راستای توسعه گردشگری و فرهنگی به سمت درآمدهای پایهدار سوق دهیم، میتوانیم هزینههای سنگین نگهداری اماکن نمادینی همچون مسجد جامع، مسجد سید، امامزاده اسماعیل و دیگر امامزادههای مطرح اصفهان را تأمین کنیم که این امر مستلزم صدور مجوزهای خاص و ایجاد کارگروههای همفکری است.
مدیرکل اوقاف اصفهان با اشاره به عوامل مخرب محیطی، از جمله آلودگی هوا و تغییرات جوی که به تدریج آثار تاریخی را از بین میبرند، از شورای شهر و شهرداری خواست تا در زمینه برنامهریزی محدوده آثار تاریخی و تسهیل تغییر کاربریها برای اهداف حفاظتی، با اوقاف همکاری کنند.
وی تأکید کرد: مدیریت میراث فرهنگی نباید تنها یک فعالیت اداری، بلکه باید یک مسوولیت اجتماعی با مشارکت فعال جامعه باشد.
چالش تأمین هزینههای نگهداری آثار موقوفه در اصفهان
معاون بهرهوری اقتصادی اداره کل اوقاف و امور خیریه استان اصفهان نیز با اشاره به چالشهای مالی در حفظ و نگهداری آثار تاریخی موقوفه، خواستار ورود جدی خیرین و سرمایهگذاران برای جلوگیری از فرسودگی و تخریب بناهای مذهبی و تاریخی استان شد.
امیرحسین اسماعیلپور، اظهار داشت: اداره اوقاف با چالش جدی خودکفایی مالی روبروست و تأمین هزینههای جاری و مرمتی این آثار، تنها از طریق حمایت خیرین و سرمایهگذاران میسر است.
وی با اشاره به وجود بیش از ۳۰۰ اثر ثبت شده تاریخی در حوزه امامزادهها، حسینیهها، مساجد و تکایا در استان اصفهان، خاطرنشان کرد: در حالی که برخی موقوفات مانند «بازار هنر» از محل درآمد خود هزینههای جاری را تأمین میکنند، بخش بزرگی از این آثار فاقد هرگونه درآمد هستند.
اسماعیلپور افزود: بسیاری از این بناها حتی توان تأمین هزینههای جزئی نگهداری و حقوق خادمان را ندارند، چه رسد به اینکه نیاز به عملیات مرمت و بازسازیهای سنگین داشته باشند.
معاون بهرهوری اقتصادی اوقاف اصفهان با اشاره به وضعیت برخی آثار نفیس و در معرض خطر، از آسیبهای ناشی از فرسودگی ساختاری سخن گفت و نمونههایی نظیر «مسجد سید اصفهان» را مطرح کرد.
وی با اشاره به اینکه برخی از این آثار به دلیل قراردادهای قدیمی و اجارهبهای بسیار پایین، توان بازسازی خود را ندارند، تأکید کرد که این وضعیت میتواند منجر به تخریب دائمی این میراث ارزشمند شود.
وی همچنین با اشاره به وجود زمینها و املاک موقوفهای که در حال حاضر درآمدزایی ندارند، پیشنهاد کرد این ظرفیتها در قالب طرحهای سرمایهگذاری به درآمد رسانده شوند.
اسماعیلپور با تأکید بر اینکه عدم تأمین هزینهها به معنای کوتاهی اداره اوقاف نیست، خاطرنشان کرد: هزینههای مرمت به دلیل ماهیت تخصصی، چندین برابر هزینههای ساختوساز عادی است و با توجه به شرایط اقتصادی، نیاز به حمایت ویژه مدیریت استانی و ورود خیرین بزرگ برای ایجاد منابع درآمدی پایدار جهت حفظ این میراث تاریخی، بیش از پیش احساس میشود.