به گزارش خبرنگار نبض وطن، ایران، کشوری با تمدنی کهن که همواره با چالش کمآبی دستوپنجه نرم کرده، امروز در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود از نظر امنیت آبی قرار دارد. کاهش نزولات جوی، مدیریت ناکارآمد منابع، مصرف بیرویه، تغییرات اقلیمی و تحریمها، همگی دستبهدست هم دادهاند تا ایران را به مرز یک فاجعه زیستمحیطی و اجتماعی سوق دهند. اما این پایان داستان نیست. با اتخاذ راهکارهای هوشمندانه، جسورانه و همهجانبه، میتوان از این پرتگاه عبور کرد و آیندهای پایدار را رقم زد. این یادداشت به بررسی ۱۰ راهکار کلیدی و انقلابی برای تأمین منابع آبی مناسب برای ایران میپردازد.
۱. انقلاب در مدیریت تقاضا و مصرف (کاهش ۴۰ درصدی مصرف آب شهری)
بحران کنونی، بیشتر از آنکه بحران “منابع” باشد، بحران “مصرف” است.
حکمرانی هوشمند آب: ایجاد یک مرکز فرماندهی ملی آب با اختیارات گسترده برای هماهنگی بین بخشهای آب، کشاورزی، صنعت و محیطزیست.
تعرفهگذاری پلکانی و واقعی: افزایش پلکانی و منطقی قیمت آب برای مصارف غیرضروری و خانوارهای پرمصرف، بههمراه ارائه یارانه مستقیم به خانوارهای کمدرآمد.
نوسازی گسترده شبکه توزیع: کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی هدررفت فیزیکی آب با نوسازی کامل شبکههای فرسوده شهری و روستایی.
اجباری شدن استانداردهای کممصرف: اجباری شدن استفاده از شیرآلات، سردوشها، توالتها و ماشینهای لباسشویی با استانداردهای جهانی کممصرف در ساختوسازهای جدید و نوسازیها.
۲. تحول بنیادین در بخش کشاورزی (گذار از کشاورزی کمبازده به کشاورزی دانشبنیان)
بخش کشاورزی با مصرف حدود ۹۰ درصد آب کشور، نقطه آغاز و پایان هر راهحلی است.
تغییر الگوی کشت اجباری: تعیین و الزام به کشت محصولات کمآببر و با ارزش اقتصادی بالا منطبق با شرایط هر منطقه، با پرداخت یارانه مستقیم به کشاورزان برای تغییر کشت.
انقلاب در آبیاری: توقف کامل تخصیص منابع برای آبیاری غرقابی و ارائه تسهیلات بلندمدت ارزانقیمت برای تجهیز ۱۰۰ درصدی اراضی تحت کشت به سیستمهای آبیاری تحتفشار (قطرهای و بارانی) در یک بازه ۱۰ ساله.
توسعه گلخانههای مدرن: ایجاد پهنههای ویژه کشت گلخانهای با اولویت مناطق جنوبی و مرکزی و حمایت همهجانبه از سرمایهگذاران این بخش.
بازچرخانی آب در کشاورزی: استفاده از پسابهای تصفیهشده برای آبیاری فضای سبز و کشتهای صنعتی.
۳. شیرینسازی آب دریا: یک ضرورت استراتژیک، نه یک انتخاب
با توجه به دسترسی ایران به دو حوزه آبی شمال و جنوب، شیرینسازی باید سهم خود را در سبد آبی کشور باز کند.
توسعه پایدار در سواحل جنوبی: احداث نیروگاههای ترکیبی آب و برق (با استفاده از انرژی خورشیدی و بادی برای کاهش هزینهها و آلایندگی) و خطوط لوله انتقال آب شیرین به استانهای مرکزی و شرقی.
ایجاد صنایع آببر در سواحل: الزام استقرار صنایع بزرگ آببر (مانند فولاد و پتروشیمی) در کنار تأسیسات شیرینسازی در سواحل و ممنوعیت ایجاد آنها در مناطق مرکزی.
۴. مدیریت منابع آبهای زیرزمینی (پایان دادن به برداشت جنونآمیز)
نصب کنتورهای هوشمند اجباری: نصب کنتورهای هوشمند بر روی تمامی چاههای مجاز و غیرمجاز کشور و اتصال آنها به یک شبکه ملی پایش.
· طرح احیا و تعادلبخشی جدی: تعیین تکلیف چاههای غیرمجاز، انسداد واقعی آنها و پرداخت غرامت منصفانه بههمراه ارائه شغل جایگزین.
طرحهای تغذیه مصنوعی: گسترش پروژههای تغذیه مصنوعی سفرههای زیرزمینی با استفاده از سیلابهای مهارشده.
۵. بازیابی و حفاظت از سرمایههای طبیعی آب
احیای تالابها و دریاچهها: اولویت دادن به حقآبه زیستمحیطی رودخانهها، تالابها و دریاچههایی مانند ارومیه، گاوخونی و هورالعظیم به عنوان یک “خط قرمز امنیت ملی”.
حفاظت از جنگلها و مراتع: اجرای دقیق قوانین حفاظت از جنگلها و مقابله جدی با زمینخواری و تغییر کاربری، زیرا این عرصهها رگهای حیات چرخه آب هستند.
۶. استفاده حداکثری از آبهای نامتعارف
تصفیهخانههای شهری و صنعتی: سرمایهگذاری کلان در احداث و بهروزرسانی تصفیهخانههای فاضلاب شهری و صنعتی در تمامی کلانشهرها و شهرهای بزرگ.
ایجاد بازار فروش پساب: عرضه پساب تصفیهشده با کیفیت مشخص و قیمت مناسب برای مصارف کشاورزی، صنعتی و آبیاری فضای سبز.
جمعآوری آب باران: الزامی کردن طراحی سیستمهای جمعآوری آب باران در ساختمانهای جدید و پروژههای عمرانی بزرگ.
۷. دیپلماسی آب فعال و هوشمند
ایجاد پلتفرمهای منطقهای: پیشگامی در ایجاد سازمانهای همکاری آبی منطقهای (بهویژه با کشورهای همسایه در حوضههای آبریز مشترک) بر پایه دادههای علمی شفاف و منافع مشترک.
استفاده از اهرمهای سیاسی و اقتصادی: گره زدن مسائل آبی به سایر حوزههای همکاری دوجانبه و منطقهای برای دستیابی به توافقات منصفانه و پایدار.
۸. فرهنگسازی و نقش مردم (جنبش ملی صرفهجویی)
آموزش همگانی: گنجاندن مفاهیم مدیریت آب در کتابهای درسی از دوره ابتدایی و اجرای کمپینهای رسانهای مؤثر و مستمر.
شفافیت اطلاعات: انتشار آنلاین و شفاف میزان مصرف و وضعیت سدها و آبهای زیرزمینی برای ایجاد حس مسئولیت جمعی.
تشویق و تنبیه اجتماعی: معرفی الگوهای موفق مصرف و معرفی متخلفین پرمصرف (صنایع و اشخاص) در چارچوب قانون.
۹. فناوری و نوآوری (استارتآپهای آب)
حمایت از اکوسیستم نوآوری: ایجاد صندوقهای خطرپذیر و ارائه تسهیلات برای استارتآپهای فعال در حوزههای پایش هوشمند، کاهش هدررفت، تصفیه آب، کشاورزی دقیق و بازیابی کیفیت آب.
همکاری با مراکز علمی: ارتباط مستقیم بین وزارت نیرو و دانشگاهها و پژوهشگاهها برای حل چالشهای فنی و اجرایی.
۱۰. بازنگری در الگوی توسعه و حفاظت از محیطزیست
توقف توسعه ناپایدار: بازنگری در تخصیص آب به پروژههای عمرانی و صنعتی بدون ارزیابی دقیق پیامدهای آبی.
اقتصاد مقاومتی آبی: تدوین الگوی توسعه اقتصادی که کمترین فشار را بر منابع آبی وارد کند و تابآوری در برابر خشکسالی را افزایش دهد.
راه نجات ایران از بحران آب، در گرو یک “عزم ملی انقلابی” فرابخشی است. این راهکارها، تنها در سایه یک اراده سیاسی راسخ، مدیریت یکپارچه و علمی، مشارکت فعال مردم و همراهی بخش خصوصی قابل اجرا هستند. باید پذیرفت که دوران دسترسی آسان و ارزان به آبِ فراوان در ایران به پایان رسیده است. آینده در گرو انتخاب امروز ماست: یا ادامه روند فعلی و رسیدن به یک فروپاشی گسترده، یا اتخاذ راهکارهای جسورانه و ساختن ایرانی که در آن آب، به عنوان مایه حیات، به صورت عادلانه، هوشمندانه و پایدار برای نسلهای حاضر و آینده مدیریت میشود. زمان برای اقدام جمعی و قاطع، اکنون است.