به گزارش نبض وطن، مهدی انصاری پژوهشگر، کارگردان و مدرس سینما، در یادداشتی درباره مستند «رودخانهای زیر رودخانه»، ساخته زهرا نیازی نوشت: رودخانهای زیر رودخانه ساخته زهرا نیازی اصفهانی، مستندی در قالب فیلمجستار است که کارگردان توانسته با محوریت زایندهرود، روایت شخصی خود را از تاریخ این رودخانه، تأثیرات فرهنگی و اجتماعی آن و در نهایت معضلات زیستمحیطی و خشکسالی بیافریند.
نیازی که خود فیلمبردار، تدوینگر، راوی و کارگردان فیلم است، با فرمی چندرگه و شخصی و با استفاده از منابع متنوع صوتی و تصویری، مخاطب را در این سفر و سیر و سلوک همراه میکند تا به درکی حسی و دریغمندانه از فقدان برسد؛ فقدان شهری که مهمترین نمادش یک رودخانه است؛ رودخانهای به یغما رفته، خشکیده و اسیر شده.
راوی/کارگردان، «قدم زدن» را بهعنوان فرم پیونددهنده بخشهای مختلف فیلم برگزیده است؛ نوعی مساحی و در خوانش مدرنتر، «پرسه». او رودخانه را با قدمهایش میشمارد، پلها را با قدمهایش میسنجد و مخاطب نیز گویی در هر گام، بخشی از تاریخ زایندهرود و اصفهان را زندگی میکند.
آنچه در فیلم شاهد آن هستیم، با اتکا به مفهوم «پرسهزن» والتر بنیامین، مخاطب را در هر گام با مناظر گوناگون شهری و مدرن مرتبط با زایندهرود روبهرو میکند؛ تصاویری، صداها، عکسها و خاطرههایی که همچون متنی برای راوی و مخاطب خوانش میشوند. این فرم، شیوهای آلترناتیو از ادراک را برجسته میکند؛ ادراکی که نه بر تمرکز بر معنای متن، بلکه بر تجربهای پراکنده، متکثر و حسی از مواجهه با تصاویر و صداها استوار است.
البته در مطالعه نوشتههای بنیامین درباره مفهوم «پرسهزن» تناقضهایی نیز دیده میشود. او گاه از پرسهزن بهعنوان سوژهای با نگاهی موشکافانه و همچون کارآگاهی دقیق یاد میکند و گاه بر ادراک غیرمتمرکز و پراکندهاندیش او تأکید دارد. گاهی پرسهزن را منتقد فانتاسماگوریای شهر مدرن میبیند و گاهی شیفته و مدهوش همان جهان. در جایی او را فردی مسلط بر نقشه شهر معرفی میکند و در جایی دیگر از میل او به گمشدن در آشوب و هذیان جغرافیای حسانی کلانشهر سخن میگوید. همچنین گاه او را سوژهای جدا از جمعیت و گاه غوطهور در توده شهری تصویر میکند.
نکته جالب آنکه همه این وجوه را میتوان در «رودخانهای زیر رودخانه» مشاهده کرد. راوی، زمانی که بهتنهایی پهنه اصفهان و امتداد زایندهرود را مساحی میکند، همزمان خاطره، حافظه، تاریخ و ابعاد حسانی شهر و آدمهایش را نیز میسنجد. همه این پرسهزنها پیرامون یک شخصیت مرکزی شکل میگیرند؛ شخصیتی که همچون نخ تسبیح روایت عمل میکند و آن چیزی نیست جز خود زایندهرود.
عنوان فیلم نیز استعارهای از لایهای پنهان است؛ لایهای زیر آنچه مخاطب در نگاه نخست تنها یک رودخانه و جریان طبیعی آب میبیند. رودخانهای از آدمها، احساسها، امیدها، خاطرهها و زندگی.
مجموعه این تجربه دیداری، در نقطهای از فیلم به جسمانیتِ در حال خفگیِ راوی میرسد. فیلم اساساً درباره خفگی است؛ استعارهای که بهتدریج در طول روایت شکل میگیرد و رسوب میکند. تقابل زایندگی، آب، رودخانه و حیات با خفگی، فقدان و مرگ، مهمترین دستاورد معنایی فیلم است.
«رودخانهای زیر رودخانه» مستندی است که با فرمی موفق، تجربهای تازه در مواجهه با زایندهرود رقم میزند؛ رودخانهای که باید و میباید جریان داشته باشد.
«رودخانه ای زیر رودخانه» ساخته زهرا نیازی تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است و در نوزدهمین جشنواره «سینماحقیقت» روی پرده رفت.
*پژوهشگر، کارگردان و مدرس سینما