به گزارش نبض وطن، پشت هر قطعه کاشی معرق، قلمزنی، سفال، مینا، خاتم و دیگر آثار صنایع دستی، ساعتها کار دقیق و طاقتفرسا نهفته است اما هنرمندانی که این میراث را زنده نگه داشتهاند در کنار ظرافت و زیبایی کار با مخاطراتی همچون گرد و غبار، نور نامناسب، آسیبهای چشمی، مشکلات اسکلتی عضلانی، حوادث ناشی از ابزار و مواد و فرسودگی ناشی از کار طولانیمدت مواجهاند؛ موضوعی که بررسی آن از یک سو ضرورت ارتقای بهداشت حرفهای کارگاهها را یادآور میشود و از سوی دیگر، مطالبه بیمه و تعیین تکلیف مشاغل سخت و زیانآور را به یکی از دغدغههای مهم فعالان این حوزه تبدیل کرده است.
ظرافت هنر، بهای سنگینی برای جسم هنرمند دارد
علی مصدقزاده، فرزند هنرمند پیشکسوت هنرکاشی معرق، مرحوم حسین مصدقزاده ضمن اشاره به شرایط کاری فعالان این رشته اظهار داشت: یکی از مهمترین مشکلات این حرفه به نحوه نشستن پشت «سنگ دستگاه» بازمیگردد؛ سکویی که عملیات تراش کاشی روی آن انجام میشود و استادکار بهطور معمول ساعتهای طولانی به صورت چهارزانو پشت آن مینشیند.
وی گفت: این شیوه نشستن در درازمدت میتواند موجب آسیب به زانوها، کمر و ستون مهرهها شود و از سوی دیگر، چون هنگام تراش کاشی سر هنرمند همواره رو به پایین قرار دارد، فشار مداومی به گردن و مهرههای گردنی وارد میشود و اگر محل نشستن سفت یا نامناسب باشد، این مشکلات تشدید خواهد شد.
مصدق زاده گرد و غبار حاصل از فرآیندهای مختلف کاشیکاری را از دیگر مخاطرات مهم این حرفه دانست و افزود: هنگام تراش کاشی با تیشه، برش با دستگاه یا متهزنی روی کاشی، حجم قابل توجهی گرد و خاک تولید میشود که ممکن است توسط استادکار استنشاق شود و در بلندمدت زمینه بروز مشکلات تنفسی و واکنشهای آلرژیک را فراهم کند.
وی با تأکید بر نقش نور مناسب در فعالیتهای هنری اظهار داشت: نور یکی از عناصر بسیار مهم در تمام کارهای هنری است، اما برخی کارگاهها یا محلهایی که استادکار ناچار به فعالیت در آنهاست از نور کافی برخوردار نیستند.
این هنرمند جوان، ادامه داد: این موضوع در کنار تمرکز طولانیمدت روی جزئیات میتواند در درازمدت آثار منفی بر چشم و بینایی فرد بر جای بگذارد و اگر هنرمند ساعتهای طولانی بدون استراحت مشغول کار باشد، خستگی چشم به وجود میآید و ممکن است آسیبهای جدیتری ایجاد شود.
هنرمند کاشیکار اصفهانی با اشاره به نمونهای از تجربههای هنرمندان این حوزه گفت: استاد اسماعیل زهره از جمله هنرمندانی بود که شبها تا صبح مشغول طراحی نقشههای کاری خود بود و در نهایت بر اثر فشار مداوم ناشی از این فعالیتها، بینایی خود را از دست داد.
مصدقزاده یکی دیگر از خطرات این حرفه را پرتاب ذرات و اشیای خارجی عنوان کرد و گفت: هنگام تیشه زدن و لبزدن کاشی، بهویژه زمانی که لعاب روی کاشی جدا میشود، قطعات لعاب با شدت به اطراف پرتاب میشوند.
وی افزود: بارها پیش آمده که این ذرات وارد چشم استادکار و فرد برای خارج کردن آنها ناچار به مراجعه به مراکز درمانی شده است و در برخی موارد نیز قطعات ریز زیر پوست دست فرو میروند که میتواند موجب عفونت شود و نیاز به مداخلات پزشکی پیدا کند.
این هنرمند درباره مشکلات پوستی ناشی از فعالیت در این رشته نیز بیان کرد: استادکاران به طور مداوم با خاک، گچ، سیمان و سایر مصالح در تماس هستند و این تماس در سادهترین حالت باعث خشکی و زبری پوست میشود اما بسته به میزان مواجهه و شرایط کاری، ممکن است عوارض شدیدتری نیز به همراه داشته باشد.
وی همچنین به آسیبهای فیزیکی ناشی از کار اشاره کرد و افزود: کار در ارتفاع، احتمال سقوط از داربست، افتادن مصالح و برخورد ابزارهایی مانند تیشه با دست از دیگر خطرات این حرفه است، هنگام تراش کاشی بارها پیش میآید که تیشه به ناخن یا دست برخورد و آسیبهای مختلفی ایجاد کخد.
مصدقزاده تأکید کرد: هر ابزاری که در یک حرفه مورد استفاده قرار میگیرد، مخاطرات خاص خود را دارد و حرفه کاشی معرق نیز از این قاعده مستثنا نیست و به همین دلیل رعایت نکات ایمنی، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی، تأمین نور مناسب، کنترل گرد و غبار و ایجاد شرایط ارگونومیک برای کار، نقش مهمی در حفظ سلامت هنرمندان دارد.
این هنرمند کاشی معرق خاطرنشان کرد: کاشی معرق هنری است که با صبر، دقت و صرف زمان طولانی خلق میشود و حفظ سلامت جسمی هنرمندانی که این آثار ارزشمند را میآفرینند، باید به اندازه خود اثر هنری مورد توجه قرار گیرد تا این میراث ماندگار با کمترین آسیب به سرمایه انسانی آن تداوم یابد.
حفاظت از میراث فرهنگی بدون توجه به سلامت هنرمندان امکانپذیر نیست
یکی از هنرمندان پیشکسوت خاتمکار نیز معتقد است: حفاظت از میراث فرهنگی بدون توجه به سلامت هنرمندان امکانپذیر نیست.
رضا ناطقیپور اظهار داشت: بسیاری از رشتههای صنایع دستی به مرور زمان عادتهایی را در شیوه انجام کار ایجاد میکنند که اگر اصولی نباشند، سلامت جسمی هنرمند را به خطر میاندازند و هنر خاتم نیز از این قاعده مستثنا نیست.
وی افزود: در خاتمکاری، ساعتهای طولانی کار پشت میز و قرار گرفتن مداوم بدن در یک وضعیت ثابت به مرور موجب بروز مشکلات جسمی میشود و من ۲ سال گذشته به دلیل درد شدید دست به پزشک مراجعه کردم و پس از بررسی مشخص شد که به علت سالها فعالیت در وضعیت نامناسب در ناحیه گردن دچار مشکل شدهام و اکنون نیز همچنان با دردهای این ناحیه دست و پنجه نرم میکنم.
ناطقیپور با بیان اینکه بسیاری از این آسیبها نتیجه عادتهای نادرست کاری است، گفت: شیوه نشستن و نحوه قرار گرفتن بدن هنگام انجام کار از همان سالهای ابتدایی فعالیت شکل میگیرد اما متأسفانه کمتر کسی اصول صحیح آن را آموزش میدهد و همین موضوع باعث میشود هنرمندان پس از سالها فعالیت با مشکلاتی در گردن، دستها و سایر بخشهای سیستم اسکلتی – عضلانی روبهرو شوند.
این هنرمند پیشکسوت هنر خاتم درباره شرایط محیط کار نیز بیان کرد: رعایت اصول ایمنی و بهداشت در کارگاهها اهمیت فراوانی دارد و اگر محیط کار دارای رطوبت باشد یا هنرمند ناچار باشد ساعتهای طولانی روی میز یا صندلی نامناسب بنشیند، این شرایط میتواند آثار منفی قابل توجهی بر سلامت جسمی او داشته باشد.
وی با تأکید بر ضرورت توجه همزمان به حفظ هنر و هنرمند گفت: زمانی میتوان از تداوم و انتقال میراث ارزشمند صنایع دستی سخن گفت که سلامت افرادی که این آثار را خلق میکنند نیز مورد توجه قرار گیرد و بیتوجهی به آسیبهای شغلی در نهایت به فرسودگی نیروی انسانی و کاهش توان ادامه فعالیت هنرمندان منجر میشود.
بهداشت حرفهای؛ حلقهای که باید به زنجیره صنایعدستی متصل بماند
اما کارشناس بهداشت حرفهای دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با بررسی این موضوع، مهمترین استانداردهای بهداشتی در کارگاههای صنایع دستی را شامل تهویه مناسب، روشنایی کافی، دسترسی به آب و سرویسهای بهداشتی، کنترل گرد و غبار و مواد شیمیایی، استفاده از وسایل حفاظت فردی، رعایت اصول ارگونومی و انجام معاینات دورهای دانست.
بهناز شفیعی تأکید کرد: رعایت این موارد نقش مهمی در پیشگیری از بیماریهای شغلی و حفظ سلامت هنرمندان دارد.
وی با اشاره به نتایج اندازهگیریها و بازرسیهای انجامشده اظهار داشت: وضعیت تهویه، روشنایی و ارگونومی در بسیاری از کارگاههای صنایع دستی اصفهان در سطح قابل قبول ارزیابی شده است و اکثر کارگاهها از تهویه عمومی و هواکش استفاده میکنند، هرچند در برخی موارد نیاز به تقویت و توسعه سیستمهای تهویه موضعی برای کنترل بهتر آلایندهها وجود دارد.
شفیعی افزود: در بسیاری از واحدها نیز با استفاده از روشنایی مصنوعی مناسب و رنگآمیزی سطوح داخلی، شرایط لازم برای انجام فعالیتهای ظریف فراهم شده و در برخی رشتهها مانند قلمزنی نیز اندازهگیری و پایش سروصدا انجام میشود.
وی گفت: بر اساس مشاهدات و بازرسیها، حدود نیمی از کارگاههای صنایع دستی حداقل از بخشی از تجهیزات حفاظت فردی مورد نیاز استفاده میکنند و عینک ایمنی و دستکش از جمله وسایلی هستند که استفاده از آنها در بسیاری از کارگاهها مشاهده میشود اما همچنان نیاز به ارتقای فرهنگ استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و تأمین کامل وسایل متناسب با مخاطرات هر شغل وجود دارد.
این کارشناس بهداشت حرفهای تاکید کرد: انتخاب تجهیزات حفاظت فردی نیز باید متناسب با نوع فعالیت و خطرات موجود در هر رشته انجام شود و استفاده صرف از یک وسیله عمومی نمیتواند پاسخگوی همه مخاطرات محیط کار باشد.
بازرسیهای سالانه برای شناسایی خطرات شغلی
شفیعی گفت: بازرسیهای بهداشت حرفهای از کارگاههای صنایع دستی به صورت دورهای و بر اساس برنامههای مصوب، بهطور معمول حداقل سالی یکبار انجام میشود و در جریان این بازرسیها عوامل زیانآور محیط کار، وضعیت تهویه، روشنایی، ارگونومی، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و سایر الزامات بهداشت حرفهای مورد ارزیابی قرار میگیرد و در صورت مشاهده نواقص، توصیههای اصلاحی و پیگیریهای لازم برای رفع آنها به کارفرمایان ابلاغ میشود.
وی ادامه داد: آموزشهای بهداشت حرفهای برای هنرمندان و کارفرمایان صنایع دستی بیشتر به صورت چهره به چهره و همزمان با بازرسیها و بازدیدهای کارشناسی ارائه میشود که در این آموزشها موضوعاتی مانند مخاطرات شغلی، استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی، اصول ارگونومی، کنترل گرد و غبار و مواد شیمیایی و راهکارهای حفظ سلامت شاغلان مورد تأکید قرار میگیرد.
وی درباره راههای تشخیص زودهنگام بیماریهای شغلی نیز بیان گفت: هنرمندان میتوانند با آگاهی از مخاطرات شغلی و توجه به علائمی مانند سرفههای مکرر، تنگی نفس، حساسیتها و ضایعات پوستی، دردهای گردن، کمر و مفاصل، کاهش شنوایی، خستگی چشم و تاری دید و همچنین انجام معاینات شغلی و دورهای، بیماریهای ناشی از کار را در مراحل ابتدایی شناسایی و از پیشرفت آنها جلوگیری کنند.
شفیعی نقش اتحادیهها و سازمانهای مرتبط با صنایع دستی را نیز مهم ارزیابی و خاطرنشان کرد: این نهادها به دلیل ارتباط مستقیم با شاغلان در صورت همکاری با واحدهای بهداشت حرفهای میتوانند نقش مؤثری در آموزش، اطلاعرسانی و ارتقای رعایت اصول ایمنی و بهداشت داشته باشند.
وی افزود: با توجه به جایگاه ویژه صنایع دستی اصفهان در سطح ملی و بینالمللی، تلاشهایی برای ارتقای سطح بهداشت و ایمنی کارگاهها از طریق بازرسیهای مستمر، شناسایی و کنترل عوامل زیانآور محیط کار، آموزش هنرمندان و بهبود شرایط محیطی در حال انجام است و همکاری بین حوزه بهداشت، اتحادیهها و میراث فرهنگی میتواند به استانداردسازی شرایط کار و ارتقای سلامت شاغلان کمک کند.
بافت تاریخی؛ محدودیتی برای استانداردسازی کارگاهها
این کارشناس بهداشت حرفهای مهمترین چالشهای بهداشت حرفهای در این حوزه را استقرار بخشی از کارگاهها در بافتهای قدیمی و تاریخی، فرسودگی برخی ساختمانها، نبود تهویه موضعی کافی، محدودیت در اصلاحات عمرانی و دسترسی ناکافی به امکانات بهداشتی مناسب دانست و گفت: این مسائل در کنار ماهیت سنتی برخی مشاغل، اجرای کامل الزامات بهداشت حرفهای را با دشواریهایی مواجه کرده است.
سلامت هنرمندان صنایع دستی؛ نیازمند بررسی تخصصی و تصمیمگیری واقع بینانه
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اصفهان ضمن اشاره به محدودیتهای بودجهای و اجرایی دولت، تأکید کرد: موضوع سخت و زیانآور بودن مشاغل صنایع دستی باید با بررسی دقیق شرایط کاری هنرمندان و در نظر گرفتن توان اقتصادی کشور دنبال شود.
امیر کرمزاده با بیان اینکه تصمیمگیری درباره سخت و زیانآور بودن مشاغل در حیطه تخصصی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و کمیسیونهای مربوطه است، گفت: دستگاههای اجرایی باید در چارچوب وظایف قانونی خود عمل کنند و نمیتوان انتظار داشت هر دستگاهی درباره موضوعات تخصصی خارج از حوزه مسوولیتش تصمیمگیری کند.
وی با اشاره به وضعیت هنرمندان صنایع دستی اظهار داشت: در اصفهان حدود ۶۰ هزار هنرمند صنایع دستی فعالیت میکنند و موضوع بیمه این افراد همچنان یکی از مطالبات جدی این حوزه است و با این حال، اگر قرار باشد تمام مشاغل صنایع دستی بدون تفکیک شرایط کاری در زمره مشاغل سخت و زیانآور قرار گیرند، باید تبعات مالی و اجرایی آن برای دولت و همچنین آثار آن بر روند صدور مجوزها و فعالیتهای این حوزه نیز مورد توجه قرار گیرد.
کرمزاده افزود: شرایط کاری هنرمندان صنایع دستی یکسان نیست؛ بخشی از تولیدات در منازل انجام میشود و بخشی دیگر در کارگاهها و واحدهایی مانند کارگاههای سفالگری و کورهها صورت میگیرد، بنابراین نمیتوان برای همه این فعالیتها یک حکم واحد صادر کرد و لازم است شرایط هر شغل و محیط کاری به صورت تخصصی بررسی شود.
وی تأکید کرد: برای رسیدن به یک تصمیم درست، باید زمان و انرژی کافی صرف و موضوع از مسیر کارشناسی و با مشارکت دستگاههای مسوول دنبال شود؛ چرا که تصمیمات شتابزده میتواند پیامدهای دیگری برای حوزه صنایع دستی به همراه داشته باشد.
کرمزاده همچنین با اشاره به ضرورت توجه به اقتصاد صنایع دستی گفت: در شرایط فعلی کشور، هر تصمیمی باید با در نظر گرفتن منابع و بودجه موجود اتخاذ شود و نمیتوان بدون توجه به توان مالی دولت، تعهدات جدیدی ایجاد کرد.
گفتنی است، صنایع دستی اصفهان تنها مجموعهای از آثار ارزشمند و موزهای نیست؛ بخشی از هویت فرهنگی این دیار است که با دست و جان هنرمندان آن از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود و صیانت از این میراث، بدون صیانت از سلامت پدیدآورندگان آن ممکن نیست.
اما آنچه از گفتههای هنرمندان و کارشناس بهداشت حرفه ای برمیآید، ضرورت نگاهی جامعتر به سلامت شاغلان این عرصه است، نگاهی که در کنار بازرسی و آموزش به اصلاح شرایط کارگاهها، رعایت اصول ارگونومی، کنترل عوامل زیانآور، دسترسی به تجهیزات حفاظت فردی، معاینات دورهای و تعیین تکلیف مسائل بیمهای و شغلی توجه داشته باشد.
حفظ یک هنر زمانی معنا مییابد که هنرمندی که آن را میآفریند نیز بتواند سالهای بیشتری با سلامت و توان به کار خود ادامه دهد.
اگر قرار است کاشی معرق، خاتم، قلمزنی، سفال و مینا همچنان روایتگر هویت و فرهنگ اصفهان برای نسلهای آینده باشند، باید در کنار پاسداری از اصالت اثر از دستان و چشمان و سلامت هنرمندانی که این میراث را خلق میکنند نیز پاسداری کرد؛ چرا که این میراث ماندگار، بدون انسان سالم و توانمند، ماندگار نخواهد ماند.