به گزارش نبض وطن، آب در ایران تنها یک نیاز طبیعی و حیاتی نیست و امروزه به یکی از مهمترین مؤلفههای توسعه، امنیت زیست محیطی و پایداری سکونتگاهها تبدیل شده است. کاهش بارش، تداوم خشکسالی، افت منابع آب زیرزمینی، فرسایش خاک و افزایش آثار مخرب مرتبط با سیلاب، ضرورت مدیریت علمی منابع آب و خاک را بیش از گذشته نمایان کرده و در این میان، طرحهای آبخیزداری یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت روانآب و حفاظت از منابع طبیعی به شمار میرود.
آبخیزداری مجموعهای از اقدامات سازهای، بیولوژیک و مدیریتی است که با هدف کنترل و هدایت روانآب، کاهش سرعت جریان سیلاب، جلوگیری از فرسایش خاک، افزایش نفوذ آب به زمین و تقویت منابع آب زیرزمینی در عرصههای طبیعی اجرا میشود. اهمیت این طرحها زمانی بیشتر نمایان میشود که بدانیم بخش قابل توجهی از بارش در کشور به صورت روانآب از دسترس خارج شده و در زمان بارشهای شدید نیز میتواند به سیلاب و خسارت تبدیل شود.
بر همین مبنا آبخیزداری تلاش میکند بارش را از یک تهدید به فرصت تبدیل کند. یعنی به جای آنکه حجم زیادی از آب در مدت کوتاه از حوضه خارج و حتی سبب زیان شود با استفاده از سازههای کنترل سیلاب، عملیات پخش سیلاب، بندهای سنگ و ملاتی و اقدامات بیولوژیک، سرعت جریان آب را کاهش داده و امکان نفوذ تدریجی آب در خاک را فراهم کند.
یکی از مهمترین کارکردهای آبخیزداری، حفاظت از خاک است. خاک حاصلخیز در طول سالها و حتی قرنها شکل میگیرد، اما در صورت تشدید فرسایش میتواند در مدت کوتاهی از بین برود. تخریب پوشش گیاهی، چرای بیرویه، خشکسالی، تغییرات اقلیمی و بارشهای شدید از عواملی هستند که روند فرسایش خاک را تشدید میکنند.
عملیات آبخیزداری با تقویت پوشش گیاهی و اجرای اقدامات بیولوژیک و مکانیکی، سرعت حرکت آب در دامنهها را کاهش میدهد و از شسته شدن خاک جلوگیری میکند. در نتیجه، علاوه بر کاهش رسوبگذاری در پاییندست، ظرفیت حوضه برای نگهداشت آب نیز افزایش مییابد.
این موضوع برای ایران که بخش وسیعی از آن در مناطق خشک و نیمهخشک قرار دارد، اهمیت دوچندانی دارد. در چنین سرزمینی، حفظ هر قطره آب و هر لایه خاک، بخشی از فرآیند حفظ سرمایههای طبیعی کشور است.
سیلاب یکی از مهمترین مخاطرات طبیعی کشور است که در سالهای اخیر در نقاط مختلف ایران خسارتهای قابل توجهی به زیرساختها، اراضی کشاورزی، راهها و سکونتگاهها وارد کرده است.
هرچند وقوع سیلاب به طور کامل قابل جلوگیری نیست، اما میتوان با مدیریت حوضههای آبخیز، شدت و سرعت جریان روانآب را کاهش داد. اجرای سازههای کنترل سیلاب، بندهای خاکی، سنگ و ملاتی، گابیونی و اقدامات پخش سیلاب از جمله روشهایی است که میتواند در کاهش آثار سیلاب مؤثر باشد.
استان اصفهان به دلیل شرایط اقلیمی، گستردگی مناطق خشک و نیمهخشک، کاهش منابع آب و وجود مناطق مستعد فرسایش و سیلاب، از استانهایی است که توسعه طرحهای آبخیزداری در آن اهمیت ویژهای دارد.
شرق استان اصفهان بهویژه با پدیدههایی همچون خشکسالی، کاهش پوشش گیاهی، بیابانزایی و گرد و غبار مواجه است و در بخشهای غربی و کوهستانی نیز مدیریت روانآب و کنترل فرسایش خاک اهمیت زیادی دارد.
بنابراین آبخیزداری در اصفهان تنها یک اقدام عمرانی نیست، بلکه بخشی از برنامه مقابله با پیامدهای خشکسالی، حفاظت از منابع طبیعی و مدیریت آب محسوب میشود.
بر اساس برنامههای موجود، حدود هفت میلیون هکتار از عرصههای استان اصفهان دارای پتانسیل مدیریت روانآب بوده که حدود ۴.۷ میلیون هکتار از این عرصهها مورد مطالعه قرار گرفته و حدود ۲ میلیون هکتار همچنان نیازمند انجام مطالعات است.
یکی از مهمترین چالشهای اجرای طرحهای آبخیزداری در کشور، محدودیت و ناپایداری اعتبارات است. در اصفهان نیز بخشی از طرحها با وجود تصویب اعتبار، به دلیل کاهش تخصیصها با کندی مواجه شده یا امکان ادامه آنها فراهم نشده است.
در چنین شرایطی، اتکا صرف به اعتبارات دولتی نمیتواند پاسخگوی حجم گسترده نیازهای آبخیزداری استان باشد. استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، خیران، صنایع و معادن و منابع مسوولیت اجتماعی شرکتها میتواند بخشی از این شکاف مالی را جبران کند.
این مشارکت میتواند از اجرای طرحهای کوچک و محلی تا تأمین هزینه مطالعات، اجرای سازههای کنترل سیلاب و توسعه عملیات بیولوژیک را شامل شود.
مسوولیت اجتماعی صنایع؛ ظرفیتی برای حفاظت از منابع طبیعی
استان اصفهان به دلیل برخورداری از صنایع بزرگ، ظرفیت قابل توجهی برای استفاده از منابع مسوولیت اجتماعی دارد. اگر بخشی از این منابع به صورت هدفمند در طرحهای آبخیزداری هزینه شود، علاوه بر کمک به حفاظت از منابع طبیعی، میتواند در کاهش خسارتهای ناشی از سیلاب و تقویت منابع آب نیز مؤثر باشد.
از سوی دیگر، مشارکت صنایع در طرحهای آبخیزداری میتواند بخشی از مسوولیت زیست محیطی آنها در قبال حوضههای آبریز محل فعالیتشان باشد و به یک الگوی پایدار برای همکاری میان دولت، بخش خصوصی و جامعه محلی تبدیل شود.
در این ارتباط معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری اصفهان در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: در سال گذشته حدود ۶۰۰ میلیارد ریال اعتبار ملی و ۶۱۰ میلیارد ریال اعتبار استانی برای اجرای طرحهای آبخیزداری اصفهان مصوب شده بود، اما با توجه به شرایط کشور و محدودیتهای ایجاد شده در تخصیص منابع، از مجموع این اعتبارات تنها حدود ۱۵۰ میلیارد ریال تخصیص یافت.
حسین یاری اضافه کرد: با وجود این شرایط، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان منتظر تخصیص اعتبار نماند و ۱۰ قرارداد استانی و ۱۰ قرارداد ملی منعقد کرد و به دنبال آن شماری عملیات آبخیزداری شامل بیولوژیک و مکانیکی به مرحله اجرا رسید.
وی اظهار داشت: در شهرستانهایی از جمله گلپایگان، کوهپایه، دهاقان و فریدونشهر و برخی مناطق دیگر استان، طرحهای آبخیزداری اجرا شده است که از جمله آنها میتوان به عملیات پخش سیلاب، اجرای سازههای کنترل روانآب و سازههای سنگی ملاتی اشاره کرد.
یاری همچنین درباره اعتبارات سال ۱۴۰۵ بیان کرد: در ابتدای سال حدود سه هزار و ۴۰۰ میلیارد ریال اعتبار برای استان ابلاغ شد که با توجه به شرایط حاکم بر کشور، این رقم به حدود یک پنجم کاهش یافت و در نهایت حدود ۷۰۰ میلیارد ریال اعتبار ابلاغ شد.
وی ادامه داد: با استفاده از این اعتبارات، طرحهایی در حال اجراست که امیدواریم عملیات اجرایی آنها تا پایان شهریور به اتمام برسد.
به گفته او از محل اعتبار محرومیت زدایی با همکاری قرارگاه امام حسن مجتبی (ع) نیز یک هزار و ۵۶۰ میلیارد ریال برای استان اصفهان در نظر گرفته شد اما سرانجام با تقلیل اعتبار کل کشور رقم تخصیصی برای اصفهان به حدود ۷۸۰ میلیارد ریال کاهش یافت.
وی افزود: پیشنهادها و برنامههای مورد نیاز برای اعتبارات سال ۱۴۰۵ ارائه شده است و امیدواریم با ابلاغ اعتبارات، امکان اجرای طرحهای پیشبینیشده فراهم شود.
یاری با اشاره به تکالیف برنامه هفتم توسعه در حوزه آبخیزداری گفت: بر اساس ماده ۳۲ قانون برنامه هفتم توسعه، باید در سطح کشور عملیات آبخیزداری در ۲۰ میلیون هکتار انجام شود و سهم استان اصفهان نیز حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار است، بنابراین باید سالانه حدود ۲۵۰ هزار هکتار عملیات آبخیزداری در استان انجام شود.
وی ادامه داد: با توجه به حجم اعتبارات موجود، فاصله قابل توجهی میان میزان عملیات مورد نیاز و توان اجرایی فعلی وجود دارد و برای جبران این فاصله باید از ظرفیت مشارکت بخش خصوصی، خیران، صنایع و مسوولیتهای اجتماعی شرکتها استفاده کرد.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری اصفهان با اشاره به مشارکت صنایع در طرحهای منابع طبیعی گفت: در بخشهایی از استان، صنایع و شرکتها در اجرای طرحهای آبخیزداری و کنترل سیلاب مشارکت داشتهاند و این ظرفیت میتواند در آینده نیز توسعه پیدا کند.
یاری با ذکر مثالی درباره مشارکت دیگر بخشها در اجرای طرح کنترل سیلاب افزود: این طرح در خور و بیایانک با سرمایه گذاری شرکت پتاس با حجم حدود پنج هزار متر مکعب اجرا شد، در حالی که اجرای آن با استفاده از اعتبارات استانی میتوانست حدود ۱۰۰ میلیارد ریال هزینه داشته باشد.
وی تأکید کرد: استفاده از ظرفیت مسوولیتهای اجتماعی صنایع و معادن میتواند بخشی از مشکلات اعتباری حوزه آبخیزداری را برطرف کند و حتی در بخش مطالعات و اجرای طرحها نیز میتوان از این ظرفیت بهره گرفت.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری اصفهان همچنین درباره مزیت مشارکت صنایع گفت: موضوع استفاده از ظرفیتهای قانونی از جمله مشوقها و معافیتهای مالیاتی برای مشارکت صنایع در پروژههای منابع طبیعی میتواند زمینه ورود بیشتر بخش خصوصی به این حوزه را فراهم کند.
۲ میلیون هکتار از عرصههای طبیعی اصفهان نیازمند مطالعات
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی گفت: از مجموع حدود هفت میلیون هکتار عرصه مستعد مدیریت روانآب در استان، مطالعات بخش قابل توجهی انجام شده، اما حدود ۲ میلیون هکتار همچنان نیازمند انجام مطالعات است.
یاری خاطرنشان کرد: با برنامهریزی انجامشده و در صورت تأمین منابع، هدفگذاری شده است که در افق برنامههای پیشرو، مطالعات و عملیات مورد نیاز برای استفاده از ظرفیت کامل عرصههای مستعد مدیریت روانآب استان دنبال شود.
وی تأکید کرد: آبخیزداری علاوه بر کنترل روانآب و کاهش خسارت ناشی از سیلاب، نقش مهمی در تغذیه سفرههای زیرزمینی، کنترل فرسایش خاک و حفظ منابع طبیعی دارد و به همین دلیل تأمین پایدار اعتبار برای این حوزه باید مورد توجه قرار گیرد.
لزوم بهره گیری از بخش خصوصی در اجرای طرحهای منابع طبیعی
در همین ارتباط مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری اصفهان در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: با توجه به وسعت عرصههای منابع طبیعی استان اصفهان و حجم اقدامات مورد نیاز در حوزههای آبخیزداری، بیابانزدایی، احیای مراتع و حفاظت از منابع طبیعی، قطعاً اعتبارات دولتی به تنهایی پاسخگوی همه نیازها نیست، لذا برای شتاب بخشیدن به روند اجرای طرحها باید از ظرفیت بخش خصوصی، صنایع، خیران و مشارکتهای مردمی نیز استفاده کنیم.
محمدعلی کاظمی ادامه داد: ظرفیتهای متنوعی وجود دارد و اجرای طرحهای آبخیزداری، احیای مراتع، بیابانزدایی، زراعت چوب، توسعه پوشش گیاهی، احیای عرصههای تخریب شده ناشی از فعالیت معادن از جمله زمینههایی است که میتوان برای حضور بخش خصوصی در آنها برنامهریزی کرد.
نگاهی به وضعیت استان اصفهان از حیث عرصههای طبیعی حاکیست که این خطه به مرکزیت شهرستان اصفهان با ۲۹ شهرستان، مساحتی معادل ۱۰.۷ میلیون هکتار دارد که بیش از ۹۰ درصد از این مساحت را معادل ۹.۸ میلیون هکتار عرصههای منابع طبیعی و ملی و از این میزان حدود ۴۰۳ هزار هکتار جنگل معادل (۴ درصد) ۶ میلیون هکتار مرتع معادل (۶۴ درصد) و سه میلیون هکتار بیابان معادل (۳۲ درصد) در بر گرفته است.
جنگلهای استان اصفهان بهطور عمده در ۲ شهرستان فریدونشهر با ۴۰ هزار هکتار و سمیرم با ۲۵ هزار هکتار پراکنده است و سرانه جنگل آن کمتر از ۰.۱ هکتار است اما با وجود سطح به نسبت کم از تنوع گونهای خوبی (۳۵ گونه درختی و درختچهای) برخوردار است.
این منطقه از نظر تقسیمبندی نواحی رویشی در ۲ ناحیه رویشی زاگرسی و ایران تورانی قرار گرفته که ناحیه رویشی زاگرسی غرب و جنوب استان را شامل میشود و بقیه مناطق استان جزو ناحیه رویشی ایرانی تورانی است.
استان اصفهان واقع در مرکز کشور دارای اقلیم خشک و نیمه خشک است و از پهنه مورد اشاره ۳.۲ میلیون هکتار معادل ۳۲ درصد سطح استان را اراضی بیابانی و شنزار تشکیل داده است که به طور عمده در بخشهای شمالی و شرقی آن پراکنده است.