به گزارش نبض وطن، علم معمولاً در رسانهها با خبر کشفهای تازه، فناوریهای جدید، درمانهای نو و موفقیت دانشمندان شناخته میشود و خبرنگاران علمی در برخی کشورها به جای اینکه ناظر بر کار دانشمندان باشند، بیشتر نقش سخنگوی دانشمندان را بازی کردهاند.
اما در پشت صحنه، علم فقط مجموعهای از نظریهها، آزمایشها و یافتهها نیست. در دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی، افراد، پول، قدرت، رقابت و منافع نیز در شکلگیری و پیشبرد علم نقش دارند. همین بخش کمتر دیدهشده، اکنون بیش از گذشته به موضوع کار گروهی از روزنامهنگاران علمی تبدیل شده است.
یک پژوهش جدید که تجربه خبرنگاران فعال در کشورهای اسپانیایی زبان و پرتغالی زبان را بررسی کرده، از ظهور و گسترش «روزنامهنگاری علمی دیدهبان» (Watchdog Science Journalism) در این کشورها خبر میدهد. موضوع این پژوهش بررسی خودِ فرآیند اجتماعی تولید علم، رفتار دانشمندان و عملکرد نهادهای علمی است.
از سرقت علمی تا ردپای پول و قدرت در پژوهش
این نوع روزنامهنگاری میتواند به بررسی سرقت علمی، جعل و دستکاری دادهها و تخلفات پژوهشی تا تعارض منافع، سوءاستفاده، دخالت شرکتها و سیاستمداران، هزینهکردهای مسئلهدار و انتشار اطلاعات نادرست درباره علم پردازد. هدف این نوع روزنامهنگاری مخالفت با علم یا زیر سؤال بردن روش علمی نیست؛ بلکه پاسخگو کردن افرادی و ساختارهایی است که در تولید و اداره علم نقش دارند.
در این مطالعه که توسط «میشل کاتانزارو» و «لوئیز پرِس-نتو» از گروه روزنامهنگاری و علوم ارتباطات دانشگاه خودگردان بارسلونا در اسپانیا انجام شده عنوان شده که کمتر از یک نفر از هر ۱۰ خبرنگار علمی در آمریکای لاتین و کارائیب، «نظارت بر قدرت» را جزو نقشهای اصلی خود میداند؛ در مقابل، اکثریت بزرگی از خبرنگاران، اطلاعرسانی ساده و ترویج علم را وظیفه اصلی خود میشمارند.
پژوهشگران این مطالعه؛ این وضعیت را رابطه «بیش از حد نزدیک» میان روزنامهنگاران علمی و دانشمندان توصیف میکنند. این رابطه میتواند فاصله انتقادی خبرنگار را کاهش دهد. در چنین شرایطی، خبرنگار ممکن است به جای بررسی مستقل و پرسشگرانه، به بازتابدهنده دستاوردها و دستکم بهطور غیرمستقیم به مروج علم تبدیل شود.
با این وجود نمونههایی از افشاگریهای پرسروصدا توسط روزنامهنگاران این منطقه، مثل پروندهای درباره پرداخت پول توسط عربستان سعودی به دانشمندان پراستناد اسپانیایی برای بالابردن رتبه دانشگاهها در رتبهبندیهای جهانی، نشان داد که خبرنگاران این منطقه میتوانند نقشی فراتر از سخنگوی دانشمندان و تشویقکننده آنها بازی کنند.
پژوهشگران این مطالعه با گفتگو با ۱۵ روزنامهنگار برجسته از ۹ کشور از اسپانیا، پرتغال، آرژانتین، برزیل، بولیوی، کلمبیا، مکزیک، پرو و ونزوئلا تلاش کردهاند نشان دهند که روزنامهنگاری دیدهبان چگونه انجام میشود و با چه موانعی روبرو است.
به علم بیاعتماد نیستیم
خبرنگارانی که در این مطالعه با آنها گفتگو شده است، تاکید داشتهاند که نظارت بر علم به معنای بیاعتمادی به دانش علمی نیست. یکی از خطوط اصلی این رویکرد، جدا کردن تخلف یا سوءرفتار افراد از خود علم به عنوان چارچوبی برای تولید دانش است.
به بیان ساده، اگر یک پژوهشگر مرتکب تخلف شود یا یک دانشگاه پروندهای را پنهان کند، این به معنای بیاعتبار بودن همه علم نیست. روزنامهنگاری دیدهبان تلاش میکند این رفتارها و سازوکارهایی را بررسی کند که امکان وقوع یا پنهان ماندن آنها را فراهم کردهاند.
پشت یک افشاگری علمی چه میگذرد؟
بیشتر سرنخهای این خبرنگاران از درون خود جامعه علمی میآید؛ افشاگران داخلی، کارمندان سابق مؤسسات، یا دانشمندانی که خارج از کشور زندگی میکنند و میتوانند بدون هراس از تلافی صحبت کنند. برخی خبرنگاران گفتهاند وقتی یک گزارش افشاگرانه منتشر میشود، افراد تازهای با یک سرنخ جدید سراغشان میآیند و این چرخه خودش را تقویت میکند.
به گفته این خبرنگاران روش کار آنها گاهی فراتر از مصاحبه معمولی است و جستجوی گسترده در پایگاههای داده علمی مانند گوگل اسکالر و اسکوپوس، فهرست نشریات جعلی و ردیابی شبکههای خرید و فروش نویسندگی مقالات و … میتواند به آنها کمک کند.
این خبرنگاران تنها محتوای علمی یک مقاله را نمیخوانند؛ گاهی وابستگی سازمانی نویسندگان، منابع مالی پژوهش یا تعارض منافع اعلامشده در مقاله میتواند بخشی از یک پازل بزرگتر باشد. زمانی که اطلاعات عمومی در دسترس نیست، برخی از خبرنگاران از سازوکارهای قانونی درخواست دسترسی به اطلاعات استفاده میکنند.
مصاحبه نیز بخش مهمی از کار است، اما خبرنگاران به خطرهای استفاده ابزاری برخی منابع تاکید کردهاند. در یک پرونده، ممکن است فردی با هدف تسویهحساب یا ضربه زدن به رقیب خود اطلاعاتی در اختیار رسانه بگذارد. به همین دلیل، بررسی منافع و تعارضهای احتمالی منابع، گرفتن تایید از منابع مستقل و فراهم کردن امکان پاسخ برای افراد متهم، بخشی از فرایند تحقیق است.
تحقیقی که ممکن است بیش از یک سال طول بکشد
برخلاف بسیاری از خبرهای علمی که در چند ساعت یا چند روز تهیه میشوند، زمان لازم برای آماده کردن گزارشهای دیدهبان بسیار طولانیتر است. در تجربه روزنامهنگاران مورد مطالعه، زمان تهیه یک گزارش از دو روز تا بیش از یک سال متغیر بوده است.
با این حال، اغلب این خبرنگاران، تمام وقت خود را به تحقیقات اختصاص نمیدهند و همزمان مسئول پوشش خبرهای روزمره نیز هستند. به همین دلیل، بسیاری از تحقیقات در فاصله میان ماموریتهای خبری یا حتی خارج از ساعت کاری پیش میرود. این وضعیت، زمان را به یکی از مهمترین موانع تولید چنین گزارشهایی تبدیل کرده است.
فرهنگ تحریریه نیز در این میان تعیینکننده است. برخی رسانهها همچنان بر سرعت، حجم تولید و خبرهای فوری تمرکز دارند. چنین الگویی فرصت کمی برای کار عمیق باقی میگذارد. در مقابل، رسانههایی که تیمهای تحقیقی دارند یا به خبرنگاران برای پیگیری یک پرونده زمان میدهند، فضای مساعدتری برای این نوع روزنامهنگاری فراهم میکنند.
حمایت سردبیران فقط به زمان محدود نمیشود. گزارشهای پرخطر ممکن است نیازمند بررسی حقوقی باشند و رسانه باید بتواند از خبرنگار در برابر تهدیدهای قضایی حمایت کند. خبرنگاران مورد مطالعه، داشتن شغل ثابت، برخورداری از حمایت حقوقی و پوشش هزینههای تحقیق را از عوامل مهم تسهیلکننده کار خود دانستهاند؛ در حالی که روزنامهنگاران آزاد اغلب با دستمزد ناکافی و آسیبپذیری حقوقی بیشتری مواجهاند.
خبرنگارانی که تغییر ایجاد میکنند: از استعفا تا تغییر مقررات
بیشتر روزنامهنگاران مورد مطالعه معتقد بودند کارشان در مواردی توانسته است به تغییر و اثر واقعی منجر شود، هرچند این تاثیر همیشه پایدار یا یکسان نبوده است.
گزارشهای این خبرنگاران پیامدهایی از جمله استعفای برخی پژوهشگران متخلف، تدوین مقررات و پروتکلهای تازه، طرح شکایتهای حقوقی، و حتی جرقهزدن اعتراضهای عمومی را به دنبال داشته است. رسانههای دیجیتال مستقل که وابستگی مالی به شرکتهای بزرگ ندارند، بهویژه در افشای تخلفات شرکتهای دارویی و دخانیات فعال بودهاند، هرچند خودشان با کمبود بودجه پایدار دستوپنجه نرم میکنند.
با این حال، همه گزارشها به نتیجه ملموس منجر نشدهاند. در بعضی موارد، جامعه علمی، مدیران یا سیاستمداران پرونده را نادیده گرفتهاند. گاهی نیز پس از کنار رفتن یک فرد، تغییری در ساختار رخ نداده و شرایط پیشین ادامه یافته است.
افرادی که از نقد کردن علم سو استفاده میکنند
از سوی دیگر، خبرنگاران با یک نگرانی مهم روبهرو هستند: امکان سوءاستفاده از نقد علم. افشای ضعفها و تخلفات علمی ممکن است به دست گروههایی بیفتد که از ابتدا با شواهد علمی مخالفت دارند و میخواهند با برجسته کردن یک خطا، کل علم را بیاعتبار جلوه دهند.
به همین دلیل، برخی خبرنگاران تلاش میکنند در گزارشهای خود میان دانشمند یا نهادی که مرتکب تخلف شده و کل جامعه علمی تمایز قائل شوند. استفاده از نظر دانشمندان معتبر، توجه به فرایند علم و نه فقط نتایج آن و حفظ تعادل میان گزارشهای انتقادی و دیگر پوششهای علمی، از راهبردهایی است که برای کاهش این خطر مطرح شده است.
پنهانکاری، تهدید و فرسودگی روانی
تحقیق درباره علم فقط با پیچیدگیهای فنی همراه نیست. پنهانکاری یکی از مشکلاتی است که تقریبا همه خبرنگاران مورد مطالعه با آن روبهرو بودهاند. بسیاری از دانشمندان حاضر به صحبت رسمی نبودهاند و ترجیح دادهاند اطلاعات خود را بدون ضبط صدا یا به صورت ناشناس ارائه کنند.
برخی خبرنگاران از نوعی «سکوت» در جامعه علمی سخن گفتهاند؛ سکوتی که میتواند ریشه در وفاداری، منافع مشترک یا ترس داشته باشد. در بعضی ساختارها، افراد ممکن است از رویارویی با پژوهشگران پرنفوذ پرهیز کنند، حتی اگر از وجود رفتارهای مسئلهدار آگاه با شند.
سکوت در جامعه علمی و تلاش برای توقف تحقیقات
یکی از یافتههای مهم این پژوهش، وجود نوعی «کد سکوت» در جامعه علمی منطقه است. بسیاری از خبرنگاران گفتهاند حتی وقتی رفتار نادرست یک پژوهشگر برای همه روشن است، هیچکس حاضر به صحبت علنی نیست؛ گاه از سر وفاداری، گاه از ترس، و گاه چون خودشان هم از وضعیت سود میبرند. این سکوت گاهی به خود خبرنگاران هم سرایت میکند، چون بسیاری از آنها برای کار روزمرهشان به همان جامعه علمی وابستهاند که قرار است نظارتش کنند.
فشار سیاسی هرچند با شدتهای متفاوت در سراسر منطقه دیده میشود. یک خبرنگار ونزوئلایی از نگرانی برای امنیت خانوادهاش و احتمال شنود ارتباطاتش گفته است. خبرنگاران پرو و آرژانتین به روند رو به افول دموکراسی و تهدید رسانههای مستقل اشاره کردهاند. حتی در اسپانیا که دموکراسی باثباتتری دارد، یکی از خبرنگاران با فشار سیاسی برای کنار گذاشتن یک تحقیق روبهرو شده است؛ نمونهای که پژوهشگران آن را برجستهترین تلاش برای متوقفکردن یک گزارش نظارتی در کل نمونه مورد بررسی توصیف کردهاند.
کابوسهای شبانه و ترس از انتقام
هزینه این کار برای خود خبرنگاران نیز قابل توجه است. بیشتر خبرنگاران مورد مصاحبه از خستگی مفرط، اضطراب، کابوس، و ترس از اشتباه یا انتقامجویی سخن گفتهاند. یکی از آنها تعریف کرده هفتههای پیش از انتشار گزارشش کابوس میدیده که کسی او را در خیابان شناخته و به او حمله کرده است. پنج نفر از خبرنگاران گزارش کردهاند که پس از انتشار گزارشهایشان، هدف آزار آنلاین از سوی هواداران دانشمندان متهم یا افراد زنستیز قرار گرفتهاند. برخی نیز از ترس شکایت حقوقی، جزئیاتی از گزارش خود را حذف کردهاند؛ در یک مورد، نام یک استاد متهم به آزار از ترس شکایت از گزارش حذف شد. پژوهشگران در پایان تاکید میکنند که این حوزه هنوز شکننده است. حمایت همکاران و تحریریه، همکاریهای بینرشتهای، شبکههای منطقهای، حمایت حقوقی و توجه به سلامت روان میتواند به ادامه این مسیر کمک کند.
گذار از ترویج علم به پاسخگو کردن آن
نتایج این مطالعه از یک تغییر تدریجی در هویت روزنامهنگاری علمی حکایت دارد. روزنامهنگاری علم همچنان وظیفه دارد یافتههای پیچیده را برای جامعه توضیح دهد، اما تجربه این خبرنگاران نشان میدهد نقش آن میتواند فراتر از انتقال خبرهای پژوهشی باشد.
در این نگاه، علم نه دشمن رسانه است و نه حوزهای که فقط باید دستاوردهایش ستایش شود. همانگونه که نهادهای قدرتمند دیگر میتوانند موضوع پرسشگری باشند، دانشگاهها، مؤسسات تحقیقاتی و بازیگران علمی نیز میتوانند در برابر افکار عمومی پاسخگو باشند.
البته نویسندگان تاکید دارند که یافتههای این پژوهش قابل تعمیم آماری به کل منطقه آمریکای لاتین و کارائیب نیست. نمونه مطالعه تنها ۱۵ روزنامهنگار را در بر میگیرد و همه کشورهای منطقه را پوشش نمیدهد. همچنین بخش اصلی تحلیل بر روایت خود خبرنگاران استوار است و پژوهشهای آینده میتوانند خودِ گزارشهای تولیدشده و دیدگاه دانشمندان و مخاطبان را نیز بررسی کنند.
خبرنگاران چگونه دانشمندان را پاسخگو کنند؟
این پژوهش در پایان مجموعهای از پیشنهادها را برای حرکت به سمت این نوع خبرنگاری مطرح کردهاند. خبرنگاران باید آموزش ببینند چطور با پایگاههای داده کار کنند، اطلاعات را تحلیل کنند و درخواست دسترسی به اسناد عمومی بدهند؛ همچنین یاد بگیرند وابستگیشان به دانشمندان را مدیریت کنند و مراقب باشند گزارشهایشان سوءاستفاده نشود. بنیادها و حامیان مالی رسانه باید بیشتر از رسانههای مستقل و شبکههای خبرنگاران تحقیقی حمایت کنند، بهخصوص در آمریکای لاتین که بودجه کافی در این زمینه کم است.
همچنین سردبیران و رسانهها باید برای کار عمیق زمان بدهند، شرایط شغلی و حقوق را بهتر کنند، و حمایت حقوقی و روانی را هم به کارمندان رسمی و هم به فریلنسرها بدهند. جامعه علمی نیز باید شفافتر و پاسخگوتر باشد و با خبرنگاران فقط برای تبلیغ کارهایش همکاری نکند، بلکه بهعنوان منبع خبری هم در دسترس باشد. دولتها نیز باید قوانین دسترسی به اطلاعات عمومی را بهتر اجرا کنند تا دادهها راحتتر در دسترس باشند.