به گزارش نبض وطن، مرکز همکاریهای تحول و پیشرفت ریاست جمهوری در گزارشی با عنوان «بررسی همکاریهای راهبردی روسیه با سایر کشورها» با بررسی روابط مسکو با هشت طرف مورد مطالعه، تلاش کرده است الگوهای همکاری روسیه را در حوزههای اقتصادی، علمی و فناورانه، فرهنگی و گردشگری و مناسبات راهبردی شناسایی کند.
در این گزارش، ضمن بررسی روند روابط با هر یک از این کشورها، ظرفیتها، سازوکارها و چالشهای موجود در مسیر توسعه همکاریها نیز مورد توجه قرار گرفته است.
چین؛ گستردهترین سطح همکاری راهبردی
روابط روسیه و چین طی سه دهه گذشته از «حسن همجواری» در اوایل دهه ۱۹۹۰ به «همکاری سازنده»، «مشارکت راهبردی جامع»، «مشارکت راهبردی جامع هماهنگ» و در سال ۲۰۲۲ به «مشارکت بدون محدودیت» ارتقا یافته است. با وجود این سطح از روابط، چین در جریان جنگ روسیه و اوکراین از ارسال تسلیحات به روسیه خودداری کرد، اما مناسبات تجاری و اقتصادی خود با مسکو را افزایش داد.
ساختار اقتصادی دو کشور تا حد زیادی مکمل یکدیگر است؛ روسیه عمدتاً مواد خام و کالاهای نیمهساخته به چین صادر میکند و در مقابل، ماشینآلات، تجهیزات و کالاهای نهایی از چین وارد میکند. چین از سال ۲۰۱۲ بزرگترین شریک تجاری روسیه بوده و در سال ۲۰۲۳ نیز بزرگترین مقصد صادراتی و مهمترین تأمینکننده کالاهای مورد نیاز روسیه بوده است.
انرژی یکی از محورهای اصلی روابط دو کشور است. در پایان سال ۲۰۲۴، سهم صادرات نفت روسیه به چین از ۲۰ درصد فراتر رفت و صادرات گاز روسیه از طریق خط لوله نیز سهم قابل توجهی از واردات گاز چین را تشکیل داد.
خط لوله «قدرت سیبری» از مهمترین نمادهای همکاری انرژی دو کشور است و در سپتامبر ۲۰۲۵ نیز روسیه و چین تفاهمنامه الزامآور حقوقی برای احداث خطوط «قدرت سیبری ۲» و «سایوز وستوک» از مسیر مغولستان امضا کردند. همچنین بیش از ۸۰ درصد مبادلات تجاری دو کشور بر اساس روبل و یوان انجام میشود.
همکاری علمی و فناورانه روسیه و چین نیز با تدوین نقشه راه، تعیین حوزههای اولویتدار و ایجاد سازوکارهای مشترک دنبال شده است. فناوریهای دیجیتال، پردازش دادههای بزرگ، هوش مصنوعی، رایانش و ارتباطات از جمله حوزههای اولویتدار این همکاری هستند.
دو کشور همچنین از کمیسیونها و کارگروههای مشترک، دانشگاهها و انجمنهای مشترک، مراکز تحقیقاتی و آزمایشگاههای مشترک، پروژههای مگاساینس و صندوقهای مشترک برای تأمین مالی پروژههای علمی و فناورانه استفاده میکنند.
با وجود این ظرفیتها، گزارش از مشارکت ناکافی شرکتها، محدودیت و پراکندگی کانالهای اطلاعاتی، تأمین مالی محدود پروژههای تحقیقاتی، کمبود نیروی متخصص، تمرکز بر انتقال فناوری و مسائل مرتبط با مالکیت فکری به عنوان برخی چالشهای همکاری علمی و فناورانه روسیه و چین نام میبرد.
هند؛ پیوند انرژی، سرمایهگذاری و فناوری
هند در گزارش به عنوان یکی از شرکای قابل اعتماد روسیه معرفی شده است. همکاری دو کشور حوزههایی مانند انرژی، دفاع، سرمایهگذاری، زیرساخت، تجارت کود و محصولات کشاورزی و همکاریهای فناورانه را دربرمیگیرد و کمیسیون بیندولتی هند و روسیه، یکی از سازوکارهای اصلی هماهنگی در این زمینه است.
در سال ۲۰۲۳ سهم نفت روسیه در واردات نفت هند به ۴۰ درصد رسید و روسیه جایگاه خود را به عنوان بزرگترین تأمینکننده نفت هند تثبیت کرد. همچنین در بیانیه مشترک دو کشور در سال ۲۰۲۴، توسعه همکاری اقتصادی تا سال ۲۰۳۰ در ۹ حوزه از جمله تجارت، تسویه با ارزهای ملی، حملونقل، کشاورزی و غذا، انرژی، صنعت و زیرساخت، اقتصاد دیجیتال و نوآوری، سلامت و پزشکی و همکاریهای انسانی و فرهنگی مورد توجه قرار گرفت.
در حوزه علم و فناوری نیز همکاریهای دو کشور سابقه طولانی دارد و زمینههایی مانند انرژی هستهای، پالایش نفت و پتروشیمی، زیرساخت و تجهیزات انرژی، پزشکی، اقتصاد دیجیتال و نوآوری در برنامههای همکاری قرار گرفته است.
ویتنام؛ توسعه همکاری از انرژی تا فناوری
روابط اقتصادی روسیه و ویتنام در سالهای اخیر روند توسعه داشته است. بر اساس گزارش، حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۳ به ۳۸.۳ میلیارد دلار و در سال ۲۰۲۴ به ۵۹.۴ میلیارد دلار رسید و خدمات گردشگری، حملونقل و خدمات تجاری نیز بخشی از تعاملات اقتصادی دو کشور را تشکیل میدهد.
در حوزه علم و فناوری، انرژی هستهای صلحآمیز، انرژی سبز و تجدیدپذیر، تحول دیجیتال، ایجاد مراکز تحقیقاتی، اجرای پروژههای علمی مشترک و آموزش و توسعه نیروی انسانی از جمله حوزههای همکاری روسیه و ویتنام است. دو کشور همچنین در زمینه گاز طبیعی مایع، نیروگاههای بادی و انرژی هستهای صلحآمیز همکاری دارند.
این گزارش در عین حال، فناوری، گردشگری، آموزش و زیرساخت را از جمله حوزههایی میداند که همچنان ظرفیت توسعه بیشتر در روابط دو کشور دارند.
ترکیه؛ همکاری راهبردی با محوریت انرژی
روابط روسیه و ترکیه در سالهای اخیر از سطح همکاریهای سنتی فراتر رفته و به روابطی راهبردی و چندبعدی تبدیل شده است. انرژی در این مناسبات نقش محوری دارد و در کنار آن، گردشگری و پروژههای بزرگ زیرساختی به تقویت روابط دو کشور کمک کردهاند.
نیروگاه هستهای آککویو، همکاریهای انرژی و مناسبات گردشگری از جمله نمونههای مهم روابط دو کشور در گزارش است. بر اساس این مطالعه، برگزاری نشستهای منظم و امضای پروتکلهای مشترک نیز از سازوکارهای مورد استفاده برای توسعه همکاریهای بلندمدت روسیه و ترکیه بوده است.
امارات؛ گسترش همکاری اقتصادی و سرمایهگذاری
روابط روسیه و امارات متحده عربی، اگرچه در مقایسه با برخی شرکای سنتی مسکو سابقه کوتاهتری دارد، اما در سالهای اخیر در حوزههای مختلف اقتصادی، سرمایهگذاری، انرژی، مالی، آموزش و گردشگری توسعه یافته است. گزارش، روابط دو کشور را در چارچوب گسترش مناسبات روسیه با کشورهای منطقه مورد بررسی قرار داده است.
برزیل؛ ظرفیت بریکس برای توسعه همکاریها
روابط روسیه و برزیل نیز در چارچوب مناسبات اقتصادی و عضویت مشترک در بریکس مورد توجه قرار گرفته است. در این بخش از گزارش، علاوه بر همکاریهای تجاری، چالشهای موجود و اولویتهای تعمیق روابط اقتصادی و همچنین همکاریهای علمی، فناورانه و فرهنگی دو کشور بررسی شده است.
در حوزه حملونقل نیز گزارش به ضرورت بهبود ارتباطات لجستیکی اشاره میکند و ایجاد مسیرهای کانتینری میان کشورهای عضو بریکس را از جمله راهکارهای پیشنهادی برای تسهیل تجارت میان روسیه و برزیل مطرح میکند.
آفریقای جنوبی؛ همکاری در چارچوب بریکس
روابط روسیه و آفریقای جنوبی نیز در حوزههای اقتصادی، انرژی، صنعت، زمینشناسی، کشاورزی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، علوم و آموزش دنبال میشود. بر اساس گزارش، حجم تجارت دو کشور در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ به طور متوسط سالانه ۵.۷ درصد رشد داشته، هرچند سهم آفریقای جنوبی از کل تجارت روسیه همچنان کمتر از یک درصد است.
در حوزه انرژی هستهای نیز همکاری دو کشور مورد توجه قرار گرفته است. گزارش میگوید شرکت روساتم در حال بررسی طرحهایی برای احداث نیروگاههای کوچک و حتی شناور هستهای در آفریقای جنوبی است. همچنین امنیت غذایی و ایجاد سازوکارهای تجاری در چارچوب بریکس از دیگر محورهای همکاری عنوان شده است.
سازوکارهای مشترک؛ حلقه اتصال توافقها به پروژهها
بررسی مجموعه این روابط در گزارش نشان میدهد روسیه برای توسعه همکاریهای علمی و فناورانه، از ابزارهایی مانند کمیسیونها و کارگروههای مشترک، دانشگاهها و انجمنهای مشترک، مراکز تحقیقاتی و آزمایشگاههای مشترک، پروژههای مگاساینس، صندوقهای مشترک تأمین مالی و پلتفرمهای نوآوری استفاده کرده است.
در این میان، تجربه همکاری با چین نمونهای از ایجاد همزمان سازوکارهای سیاسی، اقتصادی و علمی است؛ در این روابط، انرژی، تجارت، فناوری، سرمایهگذاری و همکاریهای مالی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و بخش قابل توجهی از مبادلات نیز با ارزهای ملی انجام میشود.
جمعبندی گزارش
برآیند بررسیهای این گزارش نشان میدهد همکاریهای روسیه با کشورهای مورد مطالعه، یک الگوی یکسان ندارد و متناسب با ظرفیتها و منافع هر کشور شکل گرفته است؛ در برخی روابط انرژی و تجارت محور اصلی بوده، در برخی دیگر فناوری، سرمایهگذاری، زیرساخت یا سازوکارهای چندجانبه نقش پررنگتری داشتهاند.
در عین حال، گزارش در بررسی همکاریهای علمی و فناورانه، چالشهایی مانند محدودیت تأمین مالی، کمبود نیروی متخصص، مشارکت ناکافی شرکتها، ضعف کانالهای اطلاعاتی و مسائل مالکیت فکری را نیز مورد توجه قرار داده است.
این مطالعه با بررسی همزمان تجربه روسیه با کشورهای آسیایی، منطقهای، آمریکای لاتین و آفریقایی، مجموعهای از سازوکارهای همکاری دوجانبه و چندجانبه را در حوزههای اقتصادی، علمی، فناورانه، فرهنگی و انرژی ارائه میکند و تأکید آن بر بررسی ظرفیتها و چالشهای این همکاریهاست.