به گزارش نبض وطن، یکی از اقدامات مفید فرهنگی که از نخستین هفتههای کتاب آغاز شد، تقدیر از حامیان نسخ خطی بود که کتابخانه مجلس شورای اسلامی در زمان مدیریت آقای ابهری آن را راهاندازی کرد. در آن سالها بزرگانی همچون احمد منزوی، عبدالحسین حائری، ایرج افشار، اصغر مهدوی، آقاعزیز طباطبایی و سیدعبدالله انوار حیات داشتند و زینتبخش علم و مجالس بحث و تحقیق درباره این گونه آثار بودند.
در مرور زمان این بزرگان روی در نقاب خاک کشیدند و اینک که بیش از ۲۰ سال از آن روزها میگذرد با خلأ معنوی ـ علمی در این باره مواجه هستیم. نسخ خطی نماینده تمدن و فرهنگ کشورهایی است که در میان آنها کتاب و کتابت بالاترین جایگاه را داشته است و خط و خوشنویسی و تجلید و کتابآرایی در میانشان چنان ارزشی داشته که در کنار گنجینه جواهرات سلطنتی، کتابخانه سلطنتی قرار میگرفت و سلاطین به یکدیگر کتاب اهدا میکردند.
در ایران این روال از چنان جایگاهی برخوردار بود که بیشترین آثار خطی شرقی را به خود اختصاص داده است و البته بودند حاکمان کتابسوز و ویرانگر از قبیل همین تمدن ستیزهای امروزی. زمانی سلطان محمود غزنوی کتابخانههای ری را که عروس جهان میخواندند به آتش کشید و گفت این کتابها گمراه کننده است.
از این روست که بسیاری از نسخ خطی از بین رفته؛ اینها غیر از سوانح طبیعی و عوامل انسانی همچون زلزله، سیل، آتشسوزی و جنگ و غارت است. آقای معصومیهمدانی مثال روشنی در این باره بیان میکند آدم الشعرا، رودکی سمرقندی، تمامی کلیله و دمنه را به نظم کشیده، اما جز معدود ابیاتی از آن باقی نمانده است. آقای بهرامیان، دبیر علمی آیین ملی بزرگداشت حامیان نسخ خطی به درستی در جمعبندی از مجموعه آثار بیان کرد مشکل امروز دسترسی به آثار و در اختیار قرار دادن آنهاست که فراز و فرود دارد. زمانی آقای جعفریان در کتابخانه مجلس در این باره پیش قدم شد و آثار را در فضای مجازی در دسترس قرار داد. آیا این روال ادامه دارد اگر نه موانع آن چیست؟
مسعود معینیپور رئیس کتابخانه مجلس گفته است که نسخهای از اثری درباره خلیج فارس در موزه بریتانیا موجود است؛ از کتابخانه مجلس انتظار میرود اینگونه آثار را گردآوری و در دسترس قرار دهد.
آقای صدرایی خویی برگزیده این دوره توانسته با معرفی نسخهای از خواجه عبدالله انصاری در کتابخانه مدرسه نمازی شهرستان خوی کاری کند که به گفته آقای شفیعی کدکنی آگاهیها دربارۀ خواجه را دگرگون کند، این گواهی استاد پژوهش در این زمینه قابل توجه است.
آقای حدادعادل از بزرگانی یاد میکند که سالهاست بر روی یک نسخه کار میکنند و از سیاستنامه چاپ جدید به دست محمود عابدی عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی سخن میگوید که برای حوزه هنرهای قدیم و جدید فراوان پیام دارد.
در خاندانهای قدیمی، به ویژه در پایتختهای ایران، بسیارند کسانی که مجموعه خطی ارزشمند دارند؛ آقای امیرخانی از دو خاندان سیدجوادی در قزوین و اتابک در تهران سخن گفت که اسناد، آثار و کتابهایشان، به کتابخانه ملی تعلق پیدا کرد و البته بایستی از خاندان روضاتی در اصفهان نیز نام برد که بیش از ۷۸۰ نسخه ارزشمند به جامعه علمی و گنجینههای ملی اهدا کردند.
واقعیت آن است که این کارها همه خوب است اما به هیچ وجه کافی نیست در دورههای پیشین نیز پیشنهادهای ارزشمندی ارائه شد و بهجاست که دبیرخانه که پس از چند سال تعطیلی دوباره آغاز به کار کردهاست آنها را جستجو و به روز کند و از ظرفیتهای جدید که پیشینیان در دسترس نداشتند، بهره گیرد. یکی از آن کارها «فهرستگان مشترک دستنویسهای اسلامی در سراسر دنیا»ست که در سال ۱۳۷۴ در نشریه «آیینه پژوهش» منتشر شد و پیش از آن در اجلاسی در مشهد که به همت مرحوم علیاکبر الهیخراسانی برگزار شده بود آن را ارائه کردم. در طول این سالها به طور پراکنده در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نشر میراث مکتوب، سازمان چاپ و انتشارات و کتابخانه ملی پیگیری شد و هنوز جای تکمیل دارد.
در شرایطی که کشورهای همسایه با سابقه نه چندان درخشان، قدمهای بلندی در این راه برمیدارند انتظار بیشتری از کشورمان میرود که خاستگاه کتاب و کتابداری و کتابخوانی است.
پژوهشگر فرهنگی، وزیر اسبق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و قائممقام رئیس مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی