به گزارش نبض وطن، تداوم بحران در تنگه هرمز و عدم عبور و مرور عادی کشتیهای تجاری، نفتکشها و دیگر شناورها از این آبراه بینالمللی، واقعیترین گزارهای است که میتوان در میان اظهارات ضدونقیض و اغلب آغشته به اطلاعات نادرست مقامات آمریکایی، اعلام کرد. جهان همچنان از این بحران متاثر است و کشورها در تکاپو برای کاستن از این تاثیرات در درون مرزها و بازگرداندن شرایط به پیش از ۹ اسفند، در بیرون از مرزهای خود هستند.
جنگ تحمیل شده بر جمهوری اسلامی ایران از سوی آمریکا و رژیم اسرائیل عامل اصلی شرایط موجود است، شرایطی که روند معمول انتقال انرژی، امنیت دریایی و روابط میان کشورهای حاشیه خلیجفارس را دگرگون کرده است. تلاشهای دولتهای متاثر از شرایط برای یافتن راهی جایگزین و یا چنگ انداختن آمریکا به منابع نفتی در زمین و روی زمین کشورهایی چون ونزوئلا، شاید در بلندمدت بتواند اهرم تنگه هرمز را کماثر کند اما در ماهها و سالهای جاری، هرمز همچنان اصلیترین معبر عبور انرژی در جهان خواهد بود.
از منظر بازار انرژی، این وضعیت شکننده است. به گزارش بلومبرگ به نقل از تحلیلگران بانک مکواری، در حال حاضر حدود هفت میلیون بشکه نفت خام و فرآورده در روز از هرمز عبور میکند؛ رقمی که پیش از جنگ نزدیک به بیست میلیون بشکه بود. این افت شدید و پابرجا بودن ریسک ژئوپلیتیک، نشان میدهد که بازگشایی تنگه هرمز همچنان در صدر اولویتهای بازار انرژی است.
همین اهمیت، سبب تداوم برخی تحرکات دیپلماتیک در این زمینه شده و همچنان نگرانی اصلی کشورهای منطقه مانند قطر است. وزارت خارجه این کشور عادیسازی وضعیت «نه جنگ و نه صلح» در منطقه را غیرقابل قبول دانسته و تاکید کرده است که ما با شرکای خود در منطقه و جهان برای ازسرگیری گفتوگو، حل بحران و پایان دادن به تنشها در منطقه همکاری میکنیم و بازگشایی تنگه هرمز برای ما و همه کشورهای منطقه از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. دقیقا به سبب همین اهمیت، است که ایران تلاش میکند با بهرهگیری از ابزارهای مختلف، مدیریت این آبراه بینالمللی را به همراه دیگر کشور ساحلی؛ یعنی عمان مدیریت کند.
نشانههای تغییر استراتژی ایران در تنگه
مدیریت تنگه هرمز از سوی ایران، ضرورتی است که تهران پس از تهدیدات امنیتی ایجاد شده از این آبراه علیه تمامیت ارضی خود، به آن رسید و در ۶ ماه پس از آغاز جنگ تلاش کرده است تا قواعد، ابزارها و بسترهای این مدیریت را فراهم کند. اکنون و بر اساس اعلام مسئولان جمهوری اسلامی ایران خط و خطوط این اعمال مدیریت تا حد زیادی روشن شده است. تهران رسیدن به این چارچوب را در ۴ بخش مختلف پیش برده است:
۱-منطقه ممنوعه در تنگه هرمز: محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا در خلیج فارس، شرایط تنگه هرمز را پیچیدهتر از همیشه کرده و متغیر تازهای بر بحران افزوده است. متغیری که تهران برای مقابله و مدیریت آن ناگزیر است تا طراحی تازهای در تنگه ایجاد کند. بر مبنای آنچه «محسن رضایی» دبیر شورای عالی امنیت ملی، روز یکشنبه ۱۵ شهریور ماه اعلام کرده است؛ طی روزهای آینده یک منطقه ممنوعه جدید در خلیج فارس و دریای عمان اعلام میکنیم که محدوده بین خط محاصره آمریکا تا بنادر بارگیری را شامل میشود. هر کشتی که در دو سوی تنگه هرمز به سمت تنگه حرکت کند و بدون هماهنگی با ایران اقدام کند، وارد فهرست تحریمی ایران خواهد شد. تحریمهای ایران میتواند برای کشتیهای متخلف مشکلاتی مانند مشکل در بیمه و عبور و مرورهای بعدی ایجاد کند. این نخستین تغییر رویکرد ایران در تنگه هرمز است و فشار بیشتری بر آمریکا وارد خواهد کرد.
۲-تغییر دکترین دفاعی: هدف قرار دادن ناوهای آمریکا در منطقه، استراتژی جدید ایران برای مقابله با اقدامات آمریکا در خلیجفارس است؛ اقدامی متفاوت با ۶ ماه گذشته. دبیر شورای عالی امنیت ملی گفته است: در راستای تغییر راهبرد جنگی و البته اقدام علیه محاصره، از ابتدای جنگ دوازده روزه، برای اولین بار حدود یک حمله مهم هشدارآمیز به یک ناو جنگی آمریکا داشتیم به طوری که این حمله مهم را حتی سنتکام نتوانست کتمان کند و این هشداری مهم به دشمن است و این به معنای آن است که محاصره دریایی آسیبپذیر است.
استراترژی جدید ایران از دیدگاه «دنی سیترینوویچ» رئیس پیشین بخش ایران در اطلاعات نظامی رژیم اسرائیل (آمان)، به تغییر دکترین تعبیر شده و وی معتقد است: «تمایل جدید تهران برای اقدام تهاجمی با این استراتژی همخوانی دارد. از منظر ایران، این کار منطقیترین اقدام برای ایجاد بازدارندگی است تا اطمینان حاصل کنند که هیچکس در آینده جرات حمله به آنها را نداشته باشد. به همین دلیل، این یک تغییر دکترین است و نه صرفا یک تغییر تاکتیکی برای روزهای آینده.»
۳-گامهای دیپلماتیک در هرمز: خط سومی که تهران در مسیر مدیریت تنگه هرمز و از همان روزهای نخست آتشبس جنگ ۴۰ روزه در پیش گرفته است، تدوین سازوکاری متناسب با شرایط موجود با عمان به عنوان دیگر کشور ساحلی این آبراه است. سازوکاری که به گفته مسئولان دستگاه دیپلماسی ایران مراحل نهایی خود را میگذارند.
سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه روز سهشنبه ۱۷ شهریور در گفتوگو با همتای ژاپنی خود از پیشرفت قابل توجه گفتوگوهای دو کشور برای تعیین یک مسیر موقت تردد در تنگه خبر داد و بر تداوم رایزنیها میان دو کشور برای توافق درباره سازوکارهای آتی مدیریت تنگه هرمز تأکید کرد.
اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه هم در نشست خبری روز دوشنبه ۱۶ شهریور با خبرنگاران در پاسخ به پرسشی درباره آخرین وضعیت مذاکرات ایران و عمان گفت: «ایران و عمان به عنوان دو دولت ساحلی، مذاکراتی را با جدیت برای تعیین مسیرهای امن در تنگه هرمز آغاز کردهاند. مذاکرات بسیار خوبی داشتهایم. اکنون میتوانیم ادعا کنیم که مذاکرات به مرحله نهایی رسیده است. احتمالاً ظرف روزهای آینده، تفاهم دو کشور برای تعیین یک مسیر موقت امن در تنگه هرمز نزد سازمان بینالمللی دریانوردی ثبت خواهد شد.»
این روند اما از دیدگاه تهران، مخالفانی هم داشته و دارد که روند را تاکنون با چالشهایی مواجه کرده است. بقائی به اقدامات این طرفهای ثالث یا به تعبیر او بدسگالها اشاره و ابراز امیدواری کرده که مانع این روند دیپلماتیک نشوند. در صدر فهرست طرفهای بدسگال ثالث که در مسیر تفاهم ایران و عمان سنگاندازی میکنند؛ آمریکا قرار دارد و در طول ماههای گذشته بارها سازوکار دیپلماتیک ایران و عمان را با چالشهایی مواجه کرده است. سومحاسبه برخی کشورهای منطقه پیرامون نحوه مدیریت تنگه هرمز هم میتواند از دیگر دلایل کندی مسیر تهران-مسقط در رسیدن به چارچوبی برای کنترل این آبراه باشد. تهران امیدوار است هر دو طرف اجازه رسیدن به راهحلی دیپلماتیک را بدهند تا فاز جدیدی در مسیر عادیسازی در تنگه هرمز آغاز شود. سنگاندازی در مسیر این طرح با هدف حضور در سازوکار گرچه به عنوان دیدگاهی در برخی از سخنان شماری از سران کشورهای منطقه شنیده میشود اما در عمل نمیتواند در مسیر عادیسازی شرایط مفید واقع شود.
بر اساس گزارش الجزیره، ایران و عمان از هفتهها پیش بر سر یک کریدور موقت هفتمایلی (نزدیک به ۱۱ کیلومتر) توافق کردهاند که بخشی از مسیر ورودی آن در آبهای ایران و بخشی از مسیر خروجی در آبهای عمان یا ایران خواهد گذشت. به نوشته بلومبرگ، ایران این توافق را در آستانه نهاییشدن میداند و قرار است این تفاهم نزد سازمان بینالمللی دریانوردی ثبت شود؛ اقدامی که میتواند کنترل تهران بر آبراه را تثبیت کند و پرسشهایی درباره واکنش احتمالی واشنگتن ایجاد کند.
۴-مسیر قانونی در مجلس: در کنار دو مسیر میدانی و دیپلماتیک، طرحی با عنوان «اقدام راهبردی تأمین امنیت و پیشرفت تنگه هرمز» در مجلس شورای اسلامی در حال بررسی است. وزیر امور خارجه اعلام کرده کارشناسان این دستگاه در جلسات بررسی این طرح حضور دارند و دولت اصولاً همراه با مصوبات مجلس در این حوزه حرکت خواهد کرد.
یا برای همه یا برای هیچکس
تکاپوی ایران برای سامان دادن به شرایط تنگه هرمز، گرچه انگیزههای متعددی دارد اما مهمترین آن را میتوان تامین امنیت و منافع خود در این آبراه بینالمللی دانست. آمریکا ۶ ماه پیش با سو استفاده از این تنگه به تمامیت ارضی ایران حمله کرد و تمام تصمیمات، اقدامات و رویکرد جمهوری اسلامی ایران در این جغرافیا را باید با در نظر گرفتن تاریخچه این جنگ ارزیابی کرد. به همین دلیل است که سخنگوی وزارت امور خارجه تصریح دارد که «مهم این است که در هر قالبی، به هر شکلی و در هر زمانی، مادامی که منافع جمهوری اسلامی ایران تأمین نشود، به هیچ عنوان شاهد بازگشت امنیت به منطقه نخواهیم بود. ما در مورد منافع ملی و حیاتی خود، قطعاً مماشات نخواهیم کرد.
آنچه در شبهای اخیر در تنگه هرمز و در میانه حملات متقابل ایران و آمریکا میگذرد، در راستای تامین همین منافع ملی قابل ارزیابی است و با چنین ارزیابی میتوان درک کرد که چرا ایران همزمان با شلیک آزمایشی موشک ضدناوشکن روی ناو آمریکایی، مذاکرات فشردهای را با عمان برای ثبت کریدوری رسمی در تنگه هرمز در سازمان بینالمللی دریانوردی در دستور کار دارد. این رویکرد بازتاب یک راهبرد دوسطحی است؛ در سطح نظامی-امنیتی، تهران با آزمایش موشکی و اعلام «منطقه ممنوعه» میکوشد پیام دهد که محاصره آمریکا آسیبپذیر است، هزینه ادامه آن بالا خواهد رفت و تهران به تعبیر گزارش شبکه «سیانان» تن به نظم مورد نظر ترامپ در هرمز نخواهد داد. مذاکرات حقوقی-دیپلماتیک با عمان هم نشانه حسننیت تهران در پایبندی به قواعد بینالمللی است تا افکار عمومی جهان و کشورهای منطقه را درباره نیات و انگیزه خود در مدیریت این آبراه اقناع کرده و دغدغههای آنها را پاسخ دهد.
تهران سالهاست بر امیت دستهجمعی در منطقه تاکید و تصریح دارد که ناامنی در خاورمیانه در مرز هیچکدام از کشورها باقی نمانده و به دیگر سرزمینها سرریز خواهد شد. در چنین دیدگاهی حمله به کشتیهای ایرانی و محاصره ایران، هم در روی ناوهای آمریکایی پاسخ میگیرد و هم در پایگاههای آنها در اردن و بحرین. سخنگوی دستگاه دیپلماسی ایران معتقد است که مادامی که محاصره دریایی، جنگ اقتصادی و تعرض به شناورهای تجاری ایران ادامه داشته باشد، اساساً نمیتوان از امن شدن تنگه هرمز صحبت کرد. مشکل از اقدامات ایران نیست؛ مشکل از تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی است که کماکان ادامه دارد.
پیشنهاد ایران برای بازگشت به روند عادی چیست؟
شرایط موجود به نفع هیچکدام از کشورهای منطقه و حتی جهان نیست. درک این موضوع برای ترامپ به سبب نگاه خودخواهانه به جهان، آسان نیست اما تهران در راستای اصلاح شرایط موجود راه سادهای پیشنهاد میکند؛ بازگشت به تعهدی که رئیسجمهور آمریکا در ۲۸ خرداد سال جاری آن را امضا کرد. موضعی که به نوعی از زبان همه مسئولان ایران، از سخنگوی سپاه تا رئیس بسیج مستضعفین و دستگاه دیپلماسی شنیده میشود.
سیدعباس عراقچی در گفتوگو با همتای ژاپنی خود راه حل بازگشت تنگه هرمز به شرایط عادی را ساده و در گرو بازگشت و پایبندی طرف آمریکایی به تعهدات و امضای خود در تفاهم نامه اسلامآباد دانسته است. این بازگشت میتواند زمینهساز تامین حداقل اعتماد میان تهران و واشنگتن شود؛ نکتهای که محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران به آن اشاره و تصریح کرده است که «آمریکاییها باید اعتمادشان را به ما اثبات کنند و تا این شرایط اولیه عملی نشود ما وارد مرحله دوم نمیشویم؛ پس یکی از تضمینها اعتمادسازی است.»ز
در نهایت، ایران گرچه در دفاع از خود در برابر جنگ فرسایشی آمریکا تردیدی به خود راه نداده و حتی استراتژیهای جدید نظامی را هم در دستور کار قرار داده است اما همزمان تلاش کرده تا الگویی متفاوت ارائه دهد؛ الگویی ترکیبی از دفاع مبتکرانه و دیپلماسی در تنگه هرمز. تهران در سایه این الگو تلاش دارد تا محاصره غیرقانونی آمریکا علیه خود را در کوتاه مدت کماثر و البته کنترل بلندمدت خود بر تنگه هرمز را در قالب تفاهم با عمان تثبیت کند.