استان اصفهان بر گسل تشنگی

به گزارش خبرنگار نبض وطن، برای درک عمق فاجعه به آخرین داده‌های مرتبط با خشکسالی در استان اصفهان مراجعه کنیم:
وضعیت بارشی:
بر اساس گزارش‌های شرکت آب منطقه‌ای اصفهان و سازمان هواشناسی، میانگین بارش سال آبی گذشته (۱۴۰۲-۱۴۰۱) در استان اصفهان حدود ۹۰ میلی‌متر بوده که در مقایسه با دوره درازمدت (حدود ۱۳۰ میلی‌متر)، کاهشی بیش از ۳۰ درصدی را نشان می‌دهد. این روند کاهشی در دو دهه اخیر به صورت ممتد ادامه داشته است.
کمبود منابع آب زیرزمینی: داده‌های وزارت نیرو حاکی از آن است که بیش از ۸۰ درصد دشت‌های استان اصفهان در وضعیت ممنوعه و بحرانی قرار دارند. بیلان منفی سالانه آب‌های زیرزمینی استان به رقم هشداردهنده حدود ۱.۲ میلیارد مترمکعب رسیده است. این به معنای تخلیه تدریجی سفره‌های آب زیرزمینی است.
خشکی زاینده‌رود: نماد بحران آب اصفهان، زاینده‌رود است که در سال‌های اخیر به کانون گرد و غبار و یک رودخانه فصلی با جریان‌های ناچیز تبدیل شده است. بر اساس آمار، طول دوره‌های خشکی رودخانه در دهه ۱۳۹۰ نسبت به دهه‌های قبل چندین برابر شده است.
فرونشست زمین: پیامد مستقیم برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، پدیده فرونشست است. داده‌های سازمان نقشه‌برداری کشور نشان می‌دهد که دشت مهیار جنوبی در اصفهان با نرخ فرونشست حدود ۱۸ سانتی‌متر در سال، یکی از کانون‌های بحرانی فرونشست در جهان محسوب می‌شود. این رقم، فاجعه‌بار و نشان از تخلیه کامل سفره‌های زیرزمینی دارد.
این آمار تنها عدد و رقم نیستند؛ آن‌ها نشان‌دهنده یک تغییر فیزیکی عمیق در ژئومورفولوژی و هیدرولوژی استان هستند.
گسل‌های خفته اصفهان؛ دیوهایی در کمین
استان اصفهان بر روی کمربند زلزله‌خیز آلپ-هیمالیا قرار گرفته و گسل‌های متعدد و فعالی آن را احاطه کرده‌اند. از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به این موارد اشاره کرد:
گسل زاینده‌رود: این گسل با طولی بیش از ۳۰۰ کیلومتر، از غرب استان شروع شده و از حوالی شهر اصفهان عبور می‌کند و تا شرق استان ادامه دارد. مطالعات پالئوسایزمولوژی (زمین‌لرزه‌شناسی باستانی) نشان داده که این گسل توانایی ایجاد زمین‌لرزه‌هایی با بزرگی ۷ ریشتر را دارد.
گسل کوه سیاه: واقع در شرق اصفهان، این گسل نیز از گسل‌های فعال و خطرناک منطقه محسوب می‌شود.
گسل های نایین، برزرود و بن رود: این گسل‌ها به همراه سایر گسل‌های فرعی، شبکه‌ای از شکستگی‌های فعال را در پوسته زمین زیر استان اصفهان تشکیل داده‌اند.
تاریخچه لرزه‌خیزی اصفهان نیز گواهی بر این فعالیت است. زمین‌لرزه تاریخی بزرگ اصفهان در سال ۹۵۸ میلادی و همچنین زمین‌لرزه‌های مخرب در مناطق اطراف مانند زرند (سال ۱۳۸۳) نشان می‌دهد که این منطقه همواره در معرض تهدید بوده است. این گسل‌ها در حالت عادی تحت فشار و تنش تکتونیکی هستند و تنها منتظر یک محرک برای رهاسازی انرژی انباشته شده خود می‌باشند.
حلقه اتصال مرگبار؛ چگونه خشکسالی احتمال زلزله را افزایش می‌دهد؟
به قلب ماجرا می‌رسیم: ارتباط بین خشکسالی و زمین‌لرزه. این ارتباط از چند مسیر مستقیم و غیرمستقیم صورت می‌پذیرد:
۱. تغییر در تنش های وارده به پوسته زمین (ایزوستازی): آب دارای وزن است.حجم عظیم آب ذخیره شده در سفره‌های زیرزمینی و رودخانه‌ها مانند یک بار سنگین بر روی پوسته زمین عمل می‌کند. با خشکسالی و برداشت بی‌رویه، این بار از روی پوسته برداشته می‌شود. در نتیجه، پوسته زمین (لیتوسفر) برای رسیدن به تعادل جدید، شروع به «ایزوستازی» یا «هم‌ایستایی» می‌کند. این فرآیند شامل حرکات بسیار آرام و گسترده پوسته به سمت بالا است. این بالا آمدن می‌تواند تنش‌های جدیدی را به گسل‌های اطراف وارد کرده و آن‌ها را به نقطه شکست نزدیک‌تر کند. این پدیده دقیقاً مشابه اتفاقی است که پس از ذوب یخچال‌های عظیم در پایان عصر یخبندان رخ داد و منجر به افزایش فعالیت لرزه‌ای در آن مناطق شد.۲. کاهش فشار منفذی و افزایش اصطکاک در گسل‌ها: در اعماق زمین،فضاهای خالی بین سنگ‌ها (منافذ) اغلب پر از آب است. این آب، فشاری به نام «فشار منفذی» ایجاد می‌کند که مانند یک بالش عمل کرده و سنگ‌های دو طرف یک گسل را از هم دور نگه می‌دارد و اصطکاک بین آن‌ها را کاهش می‌دهد. با کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی، این فشار منفذی به شدت افت می‌کند. در نتیجه، سنگ‌های دو طرف گسل با فشار بیشتری به هم فشرده شده و اصطکاک بین آن‌ها افزایش می‌یابد. در نگاه اول ممکن است به نظر برسد که افزایش اصطکاک چیز خوبی است، اما در واقع اینگونه نیست. این امر باعث می‌شود گسل “قفل” شود و انرژی بیشتری در پشت این قفل‌شدگی انباشته شود. زمانی که این انرژی از آستانه تحمل سنگ‌ها عبور کند، به صورت ناگهانی و با شدت بسیار بیشتری آزاد می‌شود و زمین‌لرزه‌ای بزرگ‌تر و مخرب‌تر را ایجاد می‌کند.
۳. تشدید پدیده فرونشست و ایجاد تنش‌های موضعی: فرونشست زمین یک فرآیند یکنواخت نیست.در یک دشت، برخی مناطق بیشتر و برخی کمتر نشست می‌کنند. این نشست نامتقارن، می‌تواند تنش‌های افقی و مورب جدیدی در پوسته ایجاد کند که مستقیماً بر روی گسل‌های مجاور اثر گذاشته و آن‌ها را فعال کند.
شواهد جهانی و مطالعات داخلی: این پدیده تنها مختص اصفهان نیست.در مناطقی مانند دره مرکزی کالیفرنیا، مطالعات گسترده‌ای ارتباط بین برداشت آب‌های زیرزمینی و افزایش فعالیت‌های لرزه‌ای را به اثبات رسانده‌اند. در ایران نیز، پژوهشگرانی از دانشگاه‌های تهران، صنعتی اصفهان و پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی به طور جدی در حال مطالعه این ارتباط هستند. مدل‌سازی‌های اولیه آن‌ها نشان می‌دهد که کاهش سطح آب‌های زیرزمینی در دشت‌های اصفهان می‌تواند به عنوان یک محرک اضافی، چرخه بازگشت زمین‌لرزه‌های بزرگ در گسل زاینده‌رود را کوتاه‌تر کند.
راهکارهای فوری: پیش از آنکه دیر شود
وضعیت کنونی استان اصفهان یک «بحران مرکب» است. خشکسالی نه تنها امنیت آب و غذایی را به خطر انداخته، بلکه با دستکاری در مکانیسم‌های عمقی زمین، امنیت سکونتی و جانی میلیون‌ها نفر را نیز تهدید می‌کند. شهر اصفهان با تراکم جمعیتی بالا، بافت تاریخی آسیب‌پذیر و زیرساخت‌های فرسوده، در برابر یک زمین‌لرزه بزرگ بسیار شکننده است. حال اگر این زمین‌لرزه با تشدید خشکسالی و فرونشست همراه شده باشد، گستره فاجعه غیرقابل تصور خواهد بود.
راهکارهای فوری:
۱. مدیریت جدی و علمی منابع آب: توقف برداشت‌های غیرمجاز، بازچرخانی آب، تغییر الگوی کشت و ترمیم اکوسیستم زاینده‌رود نه یک انتخاب، که یک ضرورت برای بقا است.
۲. تقویت شبکه مانیتورینگ: نصب و تجهیز ایستگاه‌های دقیق GPS و اندازه‌گیری تغییر شکل پوسته و نیز شبکه شتاب‌سنجی متراکم‌تر در اطراف گسل‌های اصلی برای رصد کوچک‌ترین تغییرات.
۳. توسعه پژوهش‌های میان‌رشته ای: حمایت از مطالعات مشترک بین هیدروژئولوژیست‌ها، زلزله‌شناسان و ژئودزیست‌ها برای درک کمی و دقیق‌تر این رابطه.
۴. بازبینی و ارتقای آیین‌نامه‌های ساختمانی: استانداردهای ساخت‌وساز در اصفهان باید با در نظر گرفتن اثرات ترکیبی زلزله و فرونشست بازنگری شوند.
۵. آمادگی همگانی: اطلاع‌رسانی شفاف و آموزش شهروندان برای مواجهه با بحران‌های مرکب.
سخن پایانی: افزایش احتمال زلزله در اصفهان بر اثر خشکسالی،یک نظریه توهم‌آمیز یا یک داستان علمی-تخیلی نیست. این یک هشدار زمین‌شناختی است که بر پایه داده‌های مستند و مکانیسم‌های شناخته‌شده علمی استوار است. اصفهان امروز در تقاطع دو فاجعه طبیعی و انسانی قرار دارد. زمان آن است که با عزمی ملی و با اتکا به علم، همزمان با نجات آب‌هایش، جان ساکنانش را نیز از تهدید یک زلزله القایی نجات دهیم. غفلت از این هشدار، می‌تواند به بهایی جبران‌ناپذیر منجر شود.